تنقید 1. مدرن ادبییاتا دوغرو
مدرن ادبییاتا دوغرو
«لاپ او اوزاقلاردا» اؤيكو توپلوسونا بیر باخيش
(بيرينجي بؤلوم)
محمود مهدوي
ايران آذربايجانيندا نثر يازيلارينين قيتليغيندا بو كيتابداكي اؤيكولرين هر بيري پار پار پاريلداييب، اوخوجونو آددیم آددیم اؤز طرفينه چكير، اونو ايسه لذت دولو قيسا آنلارا دوغرو يؤنلدير.
منجه اؤيكوده ایکی شئی چوخ اؤنم داشیییر: بيري نثر، او بيري ايسه سؤژئت. رضا كاظمينين نثري آخارلي، شيرين و راحات اولماسايدي، منده (اوخوجو کیمی) هئچ بير ماراق دوغورمازدی. بو يؤنمده آنجاق، يازيچينين ديله وئردييي اوستونلوك، اونا گؤركملي اوغور گتيريب اوخوجولارين ماراقلا كيتابي اوخومالاري ایسه اونون اوچون ديله گلمهين «اَللرين آغريماسين» حؤكموندهدير.
يازيچي گنج چاغيندايكن ياشلي آداملاردان يازير. بونون دا سببي بيزه بللي دئييل. او، قوجالارين كاراكتئرلريني اينانديريجي، اورهيه ياتان، همي ده ياراشيقلي يارادير. بونا دایاناراق، ایلک نظرده یازیچینین يئتميش هشتاد ياشي اولدوغو ذهنه چارپیر؛ آنجاق كيتابين شيناسنامهسينده يازيلميش: 1356.
رضا كاظمي يازيلاريندا اَدا چيخارتماييب تكجه اؤز يازماغيندادير. او يئني باخيشلاريني صميميیتله يازيب، اوخوجويلا دوغما اونسييت قورور. او، اؤيكودن اؤيكويه «تزريقي ادبيات»ني داواملانديريب، اوخوجونو موم كيمي الينده ساخلايير.
اينديسه كئچك كيتابداكي اؤيكولره، ـ بوردا اوچ ايلك اؤيكو بارهده يازميشام: ـ
ايكي خيابان اويانليق
بو اؤيكوده، «سئحيرلي رئاليزم» اساسيندا، دوروملار چوخ اينجه و يوموشاقجا دَييشيلير. ائله بلکه بونا گؤره، بیز ده «مسيننه»نين پيلهدييي صلواتلارلا برابر گؤيه قالخيب، آخارلي روايتلر دوشرگهسينده اوچوروق. مسيننهنين كفني باشي اوسته قويوب اؤلومونو گؤزلهمهيي ايسه بيزه ائله خوش گلير كي، طمطراقلي بير قوناقليغا چاغيريلماغيميزي دويوروق. چئوريلميش صلواتلارلا بيرگه، او دونيادا گؤيرن آغاجلارين خول بوداغيندا اوتورماغي حيس ائديريك. آخي اعجازكار بير يازيچينين قيزيلچيلار ساياغي سؤزجوكلري ظرافتله بير بيرينين قيراغيندا دوزمهسي، بيزده اولان بوتون ذؤوقو اؤز ايختيارينا آلير و بيزي مسيننهنين كفنيني اؤپوب، اونونلا برابر صلوات چئويرمهيه گتيريب چيخارير. محض بو دوشونجهيه گؤره، مسيننه دينج اوتاغيندا اؤلومله دانيشيغي، سسسيزجهسينه قبريستاليغا ياخينلاشماغي، دونياسيني دَييشمهيي ايسه بيزيم جانيميزا سينيب، ياراديلمیش سئويملي اؤلومه ايستكله ياخينلاشيريق. بير ده، مسيننه اؤلومونو منيمسهيندن سونرا، ایناندیغی دونيالار اساسيندا، قيزجيغازليغينا قاييدير. دئمك، او اؤله اؤله جاوانلاشير!
بوردا، مسيننهنين قيرميزي دونويلا اؤز باشينا فيرلانماسي «سماع» عيرفاني رقصلري يادا سالیر. يازيچينين ایسه قات قات گيزلتدييي بئله کیمی معنالارا گلديكده، بيزده اؤيكونو دؤنهلرله اوخوماق ماراغی اويانير. اؤیکونو اوخودقجا گؤروروك مسيننهنين جيسمي اردبيلده يورغان دوشكدهسه، اونون روحو دئديييم رقصله بو شهردن اوزاقلاشيب اوزاقلاشيب «كربلا»يه يئتيشير. همن يئر كي، ننه بیر عؤمور بویو اورا گئتمک آرزوسویلا یاشادی، آنجاق ایندی قيرميزي دون گئيميش روحو اونو بو ايستهيينه چاتدیریر.
ديققت: بو اؤيكوده بيري اؤلور!
لاپ او اوزاقلاردا
يئنه بوندان قاباقکی اؤيكو كيمي بورداكي كاراكتئر ده چوخ قوجادير. قاري سون نفسلريني چكيب بير ايكي سطيردن سونرا اؤلور. چوخ ساكين و سايخين دورومدا، بير بيرينه هؤرولموش خيرداجا روايتلر سوژئتي قاباغا آپارير. يازيچينين ياراتديغي يوز فايز اؤزونه عاييد اولان فضادا، زاماني اؤز ايختيارينا آليب، يئنه «تزريقي ادبيات»ـيني گؤزه گؤرونمهين هنر ايلگيلريیله اوخوجونون دامارينا آشيرلايير. داها دوغروسو، يازيچي بو فضالارين يازماسينين اوستاسيدير... قطعن رضا كاظمينين شاعير اولماسي دا تخيولونون بئله آخارلي ايشلهديينه باعيثدير. ائله اونا گؤره، بو يازيچينين باخيشيندا هر خيردا مضمون، دهشتلي بير يازييا چئوريليب ساكينليكده داغيديجي حيسلر يارادير. اوخوجو دا اونلاري اوخودوقجا، ايچيندهكي هر دقيقه دوغولان سيخينتي، همي ده اورهيينين دؤيونتولريني گئتديكجه آرتماقدا گؤرور.
بو اؤيكونون قيسا اولدوغونا باخماياراق، اونون ائتگيسي گونلرله آدامين فيكريندن يايينمير. چون يازيچي هر ندن قاباق اينسانلارين روحونا يول تاپيب، هر اؤيكویله اوخوجونون روحوندا چيبجالانما تؤرهديب، ايللرله قالان ايزيني قويور. بلکه ده ائله اؤيكونون گؤزل آدينا گؤره، «آيخان» آدییلا ایشلهین قرافيست «مهیار بَی علیزاده»، گؤزل بیر جيلد طرحي چكيب يازيچينين اؤيكولرينده اولان ساكينلييي گوجلو سويهده عكس ائتديریب.
ديققت: بو اؤيكوده بيري اؤلور!
هاف هاف هاف
ايتين هورمهسي عمومن قورخو تؤرهدن بير علامتدير. رضا كاظمي بونو بيلركدن ايتين «هاف هاف هاف»ـلارييلا اوخوجونون روحونو قيرماقلاييب، هر پاراقرافدا اونلارا بو ائوده نسه بير ايش باش وئردييني دئمک ایستهییر. آنجاق كاراكتئرلرين هئچ بيري حاديثهنين اصلينه ديققت يئتيرمهدن، «دايي جان»ـي ياددان چيخاريب تكجه ايتين هورمهلرينه اوستونلوك وئريرلر.
يازيچي بوندان اؤنجهكي ايكي اؤيكوده داغيديجي ساكين دورومدان يازسا دا، بوردا گيزلي ـ آشكار وهمدن يازاراق، كاراكتئرلرينين ايچيندهكي قورخونو باجاريقلا چؤله تؤكور.
دقيقه باشي ايت هورور، نيگيرانچيليقلار آرتير آمما دورومون پيرتلاشيقليغينا گؤره، اؤيكونون روايتينه عاييد بير آدديم دا قاباغا آتيلمير. بئله كي، هئچ كس داييدان يئني خبر گتيره بيلمهييب هامي بير كاراكتئر كيمي گؤستريلير. يازيچي اونلارين اورهييندهكيني اولدوقجا اوزه چيخاريب اؤيكويه گئتديكجه قورخو توخومونو سپير. هر بير چيققيلتييلا اوخوجويلا كاراكتئلر يئريندن آتيليب داها ديكسينمهيي عادت اوزره دالبادال اؤزلريندن نوماييشه قويورلار. دئمهلي يازيچي هله «آس»ـيني گيزلديب دايي جانين اؤلومونو بو تئزليكله آچيقلامير.
ديققت: بو اؤيكوده بيري اؤلور!
قالانی وار...