تبليغاتX
azyaz - (yeni nesil yeni iz (6

azyaz

(yeni nesil yeni iz (6

ـ بیزیم تحکيیه ادبییاتیمیز، شرق ادبییاتین دامغاسی آلنیندا ایکن دونیایا سؤیله­یه بیله­جک هانسی سؤزلری اورتایا قویماقدادیر؟

: باخين! تحكييه ادبیياتي، چوخ جهتلي، نئچه قاتلي و اينسان درين­ليك­لري­نين ال چاتماز يئرلرينده سئير ائده بيلن بير فئنومئن­دير. بو سؤزله، بو اؤزلليیي صنعت (هنر) و يا ادبيیاتين باشقا ‍ژانرلاريندان آلماق ايسته­ميرم. بير شاعير كيمي، شئعرده ده، بو اؤزللييين اولماسينا اينانيرام. آنجاق بو خصيصه­لر، ائپيك ادبيیاتدا داها اؤزل يئر توتور. بير يئرده تحكييه­ني اينسان روحوندا آرديجيل بير آختاريش آدلانديرميشديم. هله ده بئله دوشونورم و تحكييه تحوولاتيني اينسان فئنومئنينه اولان باخيش­لارين نئجه­ليك­لرينده ايزله­مه­يي اساس توتورام. بو اونو دئمك­دير كي، بيزيم دونيايا، اونون قورولوشونا و بو قورولوش­لارين يئگانه آلينما عاميلي يعني اينسانا و داها عئيني دانيشساق، اينسان شوعورونا موناسيبتيميز نئجه­ديرسه، تحكييه­ميزين جينسي ده عئيني جينسدن اولاجاقدير. بو سؤزون تصديقينده بوتون كلاسيك تحكييه­ميز، مودئرن تحكييه­ميز، فولكلوروموز و بديعي متن­لريميز دايانير.

آذربايجان مودئرن تحكييه ادبيیاتي­نين كؤك­لري اون­دوققوزونجو عصرده باغلانسا دا، مودئرن تحكييه­نين كؤك­لري غربده دايانير. يعني بيز، غرب مدنييتي، تاريخي و ضرورت­لريندن سؤز آچماميش، روماندان، پووئستدن، حيكايه­دن و حتتا دراماتورگييانين اوچ اساسي قولو فاجيعه، درام و كومئدييادان دانيشا بيلمه­ريك. آمما هر حالدا، بو تحكييه­نين بيزيمكي اولماسي و بيزيم دامغايلا تانينماسي دانيلمازدير. غرب تحكييه­سي شرق مدنييتي ايله ديالئكتيكه گيريشميشدير. (سؤزوموزون تحكييه اوزره گئتمه­سي اوچون صيرف تحكييه­دن دانيشيرام.) «خورخه لوئیس بورخئس»ـی نظرده توتاق؛ اونون يازديغي ژانر، غربلي بير ژانر اولسا دا، روايتي­نين جينسي شرقلي­دير و يا خود «اورهان پاموك»ـون بوتون ايش­لري، اؤزلليك­له «منيم آديم قيرميزي» روماني، شرقلي بير روايت اولسا دا، غربي جينسي واردير. البتته بونا رومانين ايستانبولدا، يعني شرقله غربين آيريلدیغی، عئيني حالدا دا ياپيشدیغی یئرده يارانماسي، يئني توركييه­نين غرب ايله موناسيبتلري و يوزلرجه آيري آيري عاميل­لرله ده داها دقيق ياناشماق اولار. سؤز خاص اثر اوزره دئييل. غرب روايته دقيق­ليك، عئيني­ليك و اوبراز درين­لييينه دالماق ايمكان­لاريني گتيرسه­ ده، شرق روايتدن حظ آلما يول­لاري و روايت قات­لاري آراسيندا سئحيرلي و ايشراقي بير آتموسفئرين نئجه يارانا بيلمه سيررلريني تاپميشدير.

 بورادا شرق و غرب دئديييميز سؤزلر، جوغرافييا اوزره دئییل، مدنيیت اوزره آنلام داشييیر. يعني آفريقاني دا، آسيياني دا، گونئي آمئريكاني دا و حتتا آمئريكانين قيزيل­دري­لري­نين اسكي مدنييتيني ده شرقلي سايماق اولار. البتته اونلاردا غربلي ايزلري ده بولماق چوخ چتين دئييل. مسله همان «نيچه»­نين «تراژدي دوغوشو» آدلي اثرينده دئديیي «دئونيزوسي» روحون «آپولويي» روح ايله اوزلشمه­سي­دير. غربين «آپولويي» روحو، شرقين دئونيزوسي روحويلا تركيبه گيريشيب، بوگونكو اينسانين مدنييتيني يارادير. سؤزون دوغروسو بو كي؛ بيز داها هئچ­واخت خاليص شرقلي و يا خاليص غربلي اولا بيلمه­يه­جه­ييك. نه بيز، بلكه هئچ كيم دونيادا خاليص شرقلي و يا خاليص غربلي اولا بيلمه­يه­جك. بيزيم شرقلي كؤكوموز واردير و تحكييه تئكنيك­لريني ده بير شرقلي كيمي ائتکي­لنديرميشيك. دونيادا خاص بير تحكييه يارانيب و من بونو «ايشراقي تحكييه» و رومانا گلديكده ایسه «ايشراقي رومان» آدلانديريرام. بلكه ­ده، داها دوزو «تحكييه­ده ايشراقي­ليك» دئمك­دير...


ـ رومان اؤز یئنی آنلامیندا، باتی­دا «دون کیشوت»ـلا دوغولور... دوغویا گلدیکده ایسه بو ژانر یوز ایللیک­لرله گئجیکدیکدن سونرا، یازیلماغا باشلاییر. آذربایجانین چاغداش حیکایه ادبییاتی­ هاچاندان بَری باشلانمیش­دیر؟

: آذربايجان مودئرن تحكييه­چي­لييي غرب تحكييه­چي­ليیي آرديندا يارانير، غربلي ژانرلاري يئرلي خصيصه­لرله تطبيق ائتمه­يه چاليشير. (البتته بو اؤزو، عنعنوي ژانرلارين، يئني دؤور- يعني شرقين غرب ايله اوزلشمه دؤورو- طلبلرينه چاتيشمامازليغي نتيجه­سينده ضرورت تاپير.) «آخوندزاده»­نين «آلدانميش كواكيب»ـيندن «كامال عبدوللا»نين «سئحربازلار دره­سي»ـنه كيمي، بو پروسه­ني ايزله­مك اولار. البتته بيز مسله­ني دوشونمك اوچون، اونون رنگ­لريني غليظلنديريريك. مسله­نين غيلظتي، موختليف زامان­لاردا فرق ائدير و بيزيم ياناشما جهتيميز آيري يؤن­لردن ياناشماق قابليت­لريني دانماق ايسته­مير.

«جليل ممدقولوزاده» حيكايه ژانريني يئرلي و دوغما بير ژانرا چئويرمكده چوخلو باشاري­لار الده ائدير. اونون نثري­نين اينكيشافي گئديشاتيني آراشديرمادا؛ روسيه، ايران، عوثمانلي و بوتون دونيا ده‌­ييشيك­ليك­لري­نين و بو ده‌ييشيك­ليك­لرين، قافقاز و اؤزلليك­له آذربايجاندا اولان گئنيش ائتکي­سيندن دانیشماغیمیز گركلي­دير. بو موناسيبتلره دقيق ياناشساق، آذربايجانين او زامان چوخلو مدني، سيیاسي و ايجتيماعي ساحه­لرده ايران، عوثمانلي و شرق اؤلكه­لري آراسيندا اؤنجول بير رول اويناماسيني داها دقيق باشا دوشه بیله­ریک. بو، ايراندا اؤزونو «مشروطه تحرروكاتي»ـندا و تبريز كيمي بير شهرين او چاغدا ايرانين ان مدني، ان اؤنجول بير شهري اولماق فورماسيندا گؤسترير. بحث چوخ جنبه­لي و موفصصل­دير و بونلاري باجارديغيم قدر «ديليميز حيكايه­ميز» آدلي بير كيتابدا آچماغا چاليشميشام.

آمما سوروشدوغونوز مسله تاريخي حودود اوزره اولسا خانيميم فاطيمه ميرحسنپورون ايشتيراكي­له حاضيرلاديغيميز «آذربايجان حيكايه­لري» كيتابي­نين بيرينجي جيلدينين اؤن­سؤزونده گلديي كيمي بديعي نثرين ائعتيبارن 1830-دان يئني بير مرحله­يه گيرديييني عونوان ائتمك اولار. باكي خان­اوو قدسي­نين «كيتاب عسگرييه»سي، قوتقاشينلي­نين «رشيد به­ي و سعادت خانيم»ي و آخوندزاده­نين «آلدانميش كواكيب»ي. بونلارين هره­سي اؤز نؤوعونده باشلانغيج­دير. آمما پوئتيكا تاريخي حودوددان باشقا مسله­لري ده نظرده توتور.

 

ـ چوخ­لارینا گؤره، جلیل ممدقولوزاده­نین یارادیجیلیغی چاغداش حیکایه ادبییاتیمیزین تمل داشی کیمی سانیلیر. اونون یازی­لارینداکی دیل اؤزللیک­لریندن دولایی، ایندی ده، حیکایه­لرینی چئشیدلی اوخوجولارین قارشیسینا قویدوغوموزدا، اونلارین دوغما بیر دیلده اثر اوخودوق­لارینی ائشیدیریک...   

: «جليل ممدقولوزاده»­نين آذربايجان حيكايه ژانرينا گتيرديیي ايمكان­لار چوخ حياتي ايدي. «فيوضات­چي­»ـلارين گئنيش تبليغات آپارديق­لاري فضادا، آذربايجان ادبيیاتيني عوثمانلي ادبيیاتيیلا بيرگه تورك ادبيیاتي قولو سايماق يئرينه، آذربايجان ادبیياتيني عوثمانلي ادبیياتي­نين بير قولو كيمي گؤسترمكده اولدوق­لاري بير زاماندا، «جليل ممدقولوزاده» يئرلي ديل، يئرلي تيپ و اوبرازلار يارادير. بو ديل، اولدوقجا موقددماتي بير ديل­دير. خالق دانيشيغينا ياخين­دير و توركجه يازي­ ساوادي اولمايان­لار اوچون دوغمادير. يعني يازي ديليندن آرتیق ائشيتمه ديلينه ياخين­دير و بو اوزدن كوتله ايستيقباليني قازانير. كوتله، ديلي دوشونور، اوبرازلاري تانييير و ژانرين يابانجي اولدوغونو اونودور. يعني ژانر دوغمالاشير و «جليل ممدقولوزاده­»ـدن سونرا، سانكي آذربايجانلي مذاقينا ان دوغما، ان اويغون ژانرلاردان بيري حيكايه­دیر.

«پوست قوطوسو» حيكايه­سينده، «نوروزعلي» اوبرازي عئيني حالدا شرق كؤكلو آذربايجانلي كوتله تيپي­نين نوماينده­سي­دير. بو اوبراز، چوخ جيددي وجهله آذربايجانلي­نين ايييرمينجي عصرين اوولينده اولدوغو دورومو آيدينلاشديرير. ولي­خان­ خانليغينا باخماياراق، خانليقدان اؤنجه آذربايجان ضياليسي كيمي گؤستريلير. چوخ دا ظاليم و غددار دئييل آمما، بير ضيالي ريسالتيني اؤده­مكده چوخ گوج­سوزدور. «نوروزعلي­»ـني آيدينلاتمادان اؤنجه، اونو يئني بير فئنومئنين اؤنونه يوللايير (بلكه ­ده، اونون داها اؤنملي مشغله­لري واردير) و «نوروزعلي» بو يئني فئنومئن­له اوزلشمه­ده، اوخوجونون ذئهنينده آجي بير گولوش تؤره­دير. «نوروزعلي­»نين بو حيات آجي­لاري آراسيندا اؤزونو تاپما پروسه­سي وگاهدان پريميتيو قضاوت­لري آذربايجانلي­نين اييرمينجي عصرين اوول­لريندن باشلانان تقديريني گؤسترير. آذربايجانين هر ايكي تاييندا (قوزئيلي،گونئيلي) ايل­لرله «نوروزعلي­ليك»[1] ياشايير. «نوروزعلي­ليك» حيكايه­نين ماجراسيندا دا، ديلينده ده، فورماسيندا دا و حتتا «جليل ممدقولوزاده»­نين ياراديجيليغيندا دا واردير. بو اونو دئمكدير كي، :

الف ـ آذربايجانين ايلك كاميل حيكايه­سي، عنعنوي روايت تئكنيك­لريندن اوز چئويرسه ­ده، يئني تئكنيك­لرين يئرلي ايجراسيني باجارميش­دير.

ب ـ «جليل ممدقولوزاده»­نين و آذربايجان ايلك مودئرن تحكيیه­چي­لري­نين ياراديجيليغيندا، «نوروزعلي­ليك» اولسا دا، بو نوروزعلي­لييه بير ووقوف دا واردير.

مودئرن تحكييه ژانرلاري­ اسكي ژانرلارلا ديالئكتيكه اساسلانمادا فرقله­نير. بيز بورادا، تحكييه ديلي­نين ديالئكتيكي اينكيشافيني و نتيجه­ده ديناميك تحكييه ديلي­نين يارانماسيني گؤروروك.

ایراندا ايل­لرله ديل سيخينتي­سي چكن و ايجتيماعي ایره­لی­له­ییشی­نین قاباغي آلينان خالقين ديلينده نيسبي وضعييتده پريميتيوليك اولدوغو اوچون، «جليل ممدقولوزاده»­نين نثري هله­ ده سئويلير و حتتا توركجه اوخويوب يازماق باجارمايان­لار دا، بو نثردن ذؤوق آليب اونو دوشونورلر. بيز، بونو، دفه­لرله «بوتا» يازيچي­لار اوجاغيندا قورولان كیلاس­لاريميزدا سيناييب و هر دفه عئيني نتيجه­ني الده ائتديك. ساوادسيز ياشلي­لاريميز بو حيكايه­لري داها آرتيق سئويرديلر.

 

ـ «جلیل ممدقولوزاده»نین پریمیتیو دیلیندن دانیشدیق. ها بئله اونون چاغداش حیکایه یازماسینا دا اینانیریق. بو ایکی سؤزو بیر بیری­نین یانینا قویدوغوموزدا، بیر نؤوع اویغون­سوزلوغو دویماق اولور. بو چاتیشمامازلیغین هاچانا کیمی آردی اولاجاق­دیر؟ (و یا اولموشدور؟!)

«هگل»ـ­جه، اسكي يونانيستانين دورغون قياسي ايستيقرايي فلسفه­سينده، حركت عاميلي نظرده توتولماميشدي. حركت عاميليني ايسه بو فلسفه­ده سيغيشديرماق چوخ چتين ايدي. «هگل» محض بو بوشلوغو دولدورماق اوچون ديالئكتيك فلسفه­سيني اورتايا چكدي و همين، چوخلو فئنومئن­لرين حركتدن يارانان ده‌­ييشيك­ليك­لريني آچیقلامایا ايمكان ياراتدي. پريميتيو ديل­له اولسا دا، مودئرن تحكييه صاحیبي اولان ادبییات، داها پريميتيو قالا بيلمزدي. مودئرن­ليك اؤزويله آرديجيل يئني­لنمه دَبيني گتيرميشدي. ديل فني اينكيشافا دوغرو يول آچمالي ­ايدي. ايجتيماعي ايمكان­لار گئنيش­لَنمه­لي ايدي. «ريضا براهني» دئميشكن ايجتيماعي ايمكان­لار اولمايان يئرده يازماق خصوصي بير پروسه­يه چئوريلير. لاكين تحكييه ان پريميتيو دؤورلرينده ­ده، بئله خصوصي قالا بيلمه­ميشدي. تحكييه جمعييت صنعتي ايدي. ایران آذربایجان ادبيیاتينا باخين! شئعرين اينكيشافي نثره گؤره داها آرتيق اولموشدور. بو شئعرين فردي فضالاردا و انزيوادا ياشايا بيله­جه­يي قابيليييتينه قاييدير. نثر ژورناليستيكا طلب ائديردي، ساوادلي اوخوجو طلب ائديردي و بو، مدني سيخينتي فضاسيندا يارانا بيلمزدي. محض بونا گؤره­ ده، مدني سيخينتي سينيرلاريني سينديران يازارلار، اؤز ميللت­لري­نين ان اؤنملي يازارلارينا چئوريليرلر. اؤرنك اوچون آذربايجان ادبيیاتيندا چوخلو يئني موترققي يازارلار اولسالار دا و دونيا حتتا بو يازارلارين متن­لرينه ماراق گؤسترسه ­ده، «آخونداوو» و يا «جليل ممدقولوزاده»­نين يازديغي نيسبتن پريميتيو اثرلرينه كؤلگه سالماق مومكون دئييل. داها عئيني­سي بيزيم «گنجعلي صباحي»ـ­ميز؛ دونيا ميقياس­لارينا گؤره ضعيف يازار ساييلسلدا و اثرلرينده فني و پوئتيك چاتشمامازليق­لار اولسا دا، يعني دونيا اونون يازديق­لارينا ائعتيناسيز باخسا دا، بيز اونو ان بؤيوك يازارلاريميزدان ساييب اونا حؤرمت ائده­جه­ييك. «گنجعلي صباحي» خصوصي بير پروسه­ني عومومي ذاتينا قايتارا بيلن يازيچي­لار نسليندن­دير. بو نسيل ایدديعاسيزدير. ايشي اؤز يازيچيليغي تثبيتي اوچون يوخ، بير ميللتين ادبيیاتي­نين عومومي اينكيشافي اوچون گؤرور. سونراكي بؤيوك يازارلار، ايليك­لرينه قدَر بو نسيله بورجلو اولاجاقلار. بلكه بيزيم نسيل يازارلارين دا تقديري بئله اولدو.

سؤز تحكييه­نين ايجتيماعي بير پروسه اولماسيندان گئديردي. پريميتيوليك آرخادا قالمالي ايدي.

 

ـ تاریخ باخیمیندان، «جلیل ممدقولوزاده»­ دؤوروندن سونرا، هانسی یازیچی­لار آذربایجان حیکایه دیلی­نین گلیشمه­سینده اؤنملی رول اوینامیشدیلار؟

: 1937-1938 -جي ايل­لرينده آپاريلان سيياسي ایجتيماعي تضييقلر، آذربايجان ادبيیاتيندا فاجيعه­لر ياراتدي. البتته بو، صيرف آذربايجانا دا عاييد دئييلدي. بؤيوك و ده‌­يرلي ضيالي­لاريميز بيربير گولل‍ه­له­نيب و يا سورگونه گئتديلر. 1918-1920 -جي جمهورييتينده يارانان غورور، بوغولوب اَزيلمه­لي ايدي. ايختيناق و امنييتي فضا تكجه بويرولموش ادبيیاتا فعالييت ايمكاني وئريردي. آذربايجان سووئت ادبيیاتي بو دورومدا ياراندي. چوخ­لاري سووئت ادبيیاتي­نين قوروجولارینی، ايختيناقيين ضيالي­لاريميزلا ائتديكلريني توجیه ائتمه مؤوضعينده، قيناييب سوچلاييرلار. آنجاق بو، ديلين رسمي فعالييتيني قورويوب، اونون اينكيشافيني داوام ائتمه­ده اساس رول اويناميشدي. ايختيناق فضاسيندا، يازارلار حاضيركي زامان و مكاندان باشقا زامان و مكان­لاردا اولان سوژئت­لري داها تهلوكه­سيز ساييرديلار. البته بويرولموش ادبيیاتدا يازماق دا، يازيچي­نين پئشه­كار فعالييتي­نين تضميني دئمك ايدي.

سووئت يازيچي­لاري ايدئولوژيك باخيشين ايستيلاسيني نظرده توتاراق، سوژئت باخيميندان محدود فضالاردا يازسالار دا، ديلده و ديلي پريميتيوليكدن قورتارماقدا اساس رول اويناميشلار. ميثال اولاراق، «مئهدي حوسئين­»ـين اثرلرينه باخا بيله­ريك. بورادا ديل اينكيشاف ائتميشدير. تحكييه­ده؛ آتالار سؤزلري، مزه­لي دئييم­لر و خالقين عومومي طنز روحيه­سيندن آرتيق، اوبرازلارين و ماجرانين جيددي-ديالئكتيكي تحليلينه گيريشمه واردير. بو جيددي-ديالئكتيكي تحليل، ايدئولوژيك و ايدئاليزه اولسا دا، اؤز جيددي ديليني طلب ائتدييیندن، ديلين اينكيشافيندا اؤنملي رول اويناميشدير. بو اينكيشاف، بيردن اوز وئرمه­ميش­دیر، و اساسن آذربايجان ادبيیاتيندا بيردن­لييه آز راستلاشيريق. هر نه اؤز ريوال و منطيقي جرياني ايله آخير. اينقلاب دا، دئوريلمه ­ده، مودئرن­ليك ده. بونون اساس عاميلي باياق دئديیيم او نوروزعلي­لييه اولان ووقوفدان آسيلي­دير. نوروزعلي­ليیي­نه واقيف اولان، «نوروزعلي­ليك»ـده قالماياجاق و اوندان اؤتدوكدن سونرا دا، اونا ساري گئريله­ميیه­­جك­دير. آيدينلاشديرماق اوچون، مثلن «صادق هدايت»ـده «بوف كور» كيمي بير اثر ياراناندان سونرا، يازيچي نه يازير؟ «حاجي آغا». «حاجي آغا» هم پوئتيك باخيميندان، همی ده نثر نئجه­ليیي باخيميندان يازارين سقوطودور. بو گئريله­مه نه­دن اوز وئرميشدير؟ فارسجانين چوخ گنج اولان مودئرن تحكييه­چي­لييینده «بوف كور» يئني و سابقه­سيزدير. يعني موترققي اولماسيني گؤسترمه­يه چاليشير، آنجاق بو موترققي­ليك، «ريضا شاه»ين گؤستردییی مودئرنيته كيمي ابتر و كؤك­سوزدور. اثرده مودئرنيته­ ذاتدان آرتيق، مودئرنيته­نين ايلك باخيشدا گؤرونن عئيني نتيجه­لري گؤرونور. مودئرنيته «هدايت» اوچون وحي كيمي بير شئي­دير، سانكي «موسا» «طور»ـدان ائنيب تانري­نين اون بويوروغونو اوخويور. بو حقيقت­دير، ائشيت و داليیجا گئت. هاردان حقيقت اولدوغو دا سنه دخلي يوخدور. بو سؤز، انرژيسي­ني «موسا»دان يوخ، وحي ائدن تانريدان آلير. اساس گوجو ده، او وحي ائدن تانري­نين موبهم­لييينده­دير. «بوف كور»ـون اساس ده‌­يرلري اونون غربلي قایناق­لاریندادیر. «هدايت»ـين ارتيدادي كلاسيك فاناتيك­ليك جينسيندن­دير. تفككورون ظاهيري ده‌­ييشسه ­ده، قورولوشو ده‌­ييشمه­ييب. هئچ نه باش وئرمه­ييب. اينام آنلامي كلاسيك­دير. آدام­لار رنگ ده‌­ييشسه­لر ده، هئچ بير ده‌­ييشيك­لييه اوغراماميشلار.

«جليل ممدقولوزاده»ـ­دن «مئهدي حوسئين»ـه قدَر اوزون بير يول وار. «نريمان نريمان­اوو»، «عبدوالرحيم حق­وئردي­يئو»، «ثاني آخونداوو»، «عبدوللا شاييق» و باشقالاری. بونلاردا پريميتيوليك واردير. البتته «شاييق»ـ­ده گئتديكجه نثر فورمالاشماسي دا واردير. آمما عومومي خصوصييتلره گؤره، «جليل ممدقولوزاده» ايله بير سيرادا يئرلشه بيلرلر.

ديل اينكيشافي باخيميندان «جعفر جاببارلي»، «مئهدي حوسئين»ـ­دن اؤنجه­ده دايانير. يعني ايلك پريميتيو نثر يازارلاري ايله، «مئهدي حوسئين» نسلي­نين دوز اورتاسيندا. «جاببارلي» رومانتيك بير آتموسفرده سوسياليست بير ادبيیاتا دايانماقلا، ايلك نسلين اينتيقادي-ايجتيماعي-ضيالي ادبيیاتي ايله فرقله­نير. يعني عومومي اينتيقادي فضادان رومانتيك-سوسياليستي بير فضايا كئچمه­يه و سووئت ادبيیاتيني ياراتمايا جان آتير. ديلي ايسه اينكيشاف ائديب، لاكين هله «مئهدي حوسئين»ـين زامان ایستک­لرینه جاواب وئره بيلن اينكيشاف ائتميش ديلي ايله چوخ فاصيله­ده دايانير.

سووئت ادبيیاتي، آيري ديل­لرده هئچ نه الده ائده بيلمه­سه ­ده، آذربايجان كيمي موستقيل اولمايان بير اؤلكه­ده نيسبي ديل اينكيشافي گتيردي. «ميرجلال پاشايئو»، «ايلياس افندي­يئو»، «ميرزه ايبراهيم­اوو» و باشقالاري­نين نثري موعاصير زامانين ایستک­لرینه اويغون بير نثردير. يعني ديققت ائتمه­لي­ييك كي؛ آذربايجان تحكييه نثري­نين پروبلئم­لری، مثلن دونيا ميقياسلي يازارلار يئتيرميش و فورماليست­لر كيمي چوخ آكتيو يئرلي پوئتيكا يارادانلاري اولان؛ روس ادبيیاتي پروبلئم­لری­له عئيني دئييل.

 

ـ بونلارین هامیسی دوزدور؛ آنجاق اوزون ایل­لر بویو سووئت یاراتدیغی دوروم­لارا گؤره، چوخلو باجاریقلی یازیچی­لار رئالیزم سوسیالیزم جیزیغیندان چیخا بیلمه­میشدیلر... یعنی بو جیزیقدان چیخماغا هئچ ایمکان­لاری دا اولماییب­دیر.

: ايدئولوژيك سيستئم­لرين آزاد ياراديجيليغا انگل اولدوق­لاريني دانماق ايسته­ميرم. سؤز، باغلي فضادا ايمكان قدَر ديل­لري­نين اينكيشافي اوغروندا چاليشان ده‌­يرلي يازارلاردان گئدير. سووئت ادبيیاتي ياراناندا، بيز، مثلن روس ادبیياتي ايله بير يئرده دئييلديك. آزجادان سونرا، هر ايكي ديله ياخين شراييط حاكيم اولسا دا، هئچ واخت عئيني شراييط حاكيم اولماياجاقدي.

غرب ادبيیاتچي­لاري دوغرو بير موضئعدن، بو ادبیياتي، ادبي ده‌­يرلري ايدئولوژيك آنلام­لارا قوربان وئرمه­یينه گؤره، تنقيد آتشينه توتورلار. منجه بو سؤز بوتونلوك­له دوغرودور. آمما حق سؤزو دئمه­يه حق آغيز گرك. يعني بو پوئتيك باخيشين داليندا سيياسي مككارتيزم اولمامالي­دير. ايستالينيزم ايچَريدن چورويور، و بو چورومه­ پروسه­سي­نين شهادتينه قالخان ادبيیات، دونيانين ان نادير فضالاريندان و اينسان روحونون ان درين يارالاريندان بيريني ائشه­له­مه­يه باشلايير.

ايستالينيزم فئنومئني دونيا تاريخينده ان دهشتلي ايدئولوژيك سولطه­لرين تمثيلچيسي­دير. بورادا اينسانين اينسانليغي­نين تاپدالانماسيیلا اوز اوزه دايانيريق. بو تاپدالانان اينسانليغين دايانيشي، ديره­نيشي و داورانيشي ان درين، ان جيددي ياراديلیشین ماتئريالي­دير. بئله بير آتموسفئرده يارانان ادبيیاتا نئجه خور باخماق اولار؟ «ايستالين»ـين اؤلومو بير موستبيد حاكيم اؤلومو يوخ، اينسانا عاييد ان اساس دوشونجه­لرين قورولوشونو ده‌­ييشن بير واقيعه­دير.

1950-60 -جي ايل­لرده، «خروشوف»ـون آپارديغي ايصلاحات نتيجه­سينده، سووئت اؤلكه­لري ضيالي­لاري آراسيندا اساس ده‌­ييشيك­ليك يارانير. البتته بو ايصلاحات اؤزو ايستالينيزم تئزيسي­نين داخيلي آنتي­تئزيسي اولاراق، دوشونولمه­لي­دير. آمما اولا بيلردي كي بئله اولماسين.

 

ـ ايكينجي دونيا ساواشیندان سونرا، دونيا سوييه­سينده بؤيوك ادبي آخیم­لارین يارانماسينا دوغرو انرژيلي بير جهد وار. بو ادبی آخیم­لار، آذربایجان تحکییه­چی­لییینده نئجه سسله­نیر؟

: «عليشان اوغلو» بونلاري چوخ ده‌­يرلي اولان «آذربايجان يئني نثري» كيتابيندا سادالاميشدير: فرانسادا «يئني رومان»، اينگلتره­ده «حيددتلنميش جاوان­لار»، آلمانييادا«47-لر قروپو»، آمريكادا «دوشونجه­لر آخيني» و... بونلاري ساواشدان بئزميش اينسانين پيرتلاشيق دونيادا آپارديغي آختاريش­لاريندا، «تجروبي تحكييه جريان­لاری» دا آدلانديرماق اولار. بو شراييطین بوتون دونيادا او جومله­دن سووئت اؤلكه­لرينده اساس ائتکي­لر بوراخماسي طبيعي­دير. آمما سووئت اهاليسي­نين ادبي فعالييتي (و ها بئله بوتون دوشونجه­يه عاييد اولان داورانيش­لاري) ايكينجي دونيا موحاريبه­سيندن داها آغير اولان ايستالينيزم تجروبه­سي آنتي­تئزيسينده يارانمالي ايدي. ايصلاحات و ايجتيماعي ده‌­ييشيك­ليك­لر بو ديالئكتيكانين سئنتئزي ايدي. اوزون سؤزون قيساسي بو كي، هر بير ايجتيماعي ده‌­ييشيك­لييين آرخاسيندا بير دوشونجه ده‌­ييشيك­لييي دايانير. بو دوشونجه ده‌ييشيك­لييي اؤزونو فلسفه­ده، اينجه­صنعتده و ادبيیاتدا گؤسترير. اولوييتلر ده، شراييطه گؤره فرق ائدير. آمما عئيني «بير اينساني فاكت»ـين آرخاسيندا ذئهني «بير گوج» دايانمالي­دير و صنعتين (صنعتكارا تأكيد ائتميرم) گيزلي ريسالت­لريندن بيري ده، ائله بو دوشونجه­لر قورولوشونون فورمالاريني و نورمالاريني ده‌­ييشمكدير (بعضن حتتا صنعتكار دا بيلمه­دن آمما ايشينده صداقت گؤسترمه­سي اوزره).

موحاريبه­دن سونرا، دونيا ادبيیاتيندا تجروبي رومان و كوللييت­ده تجروبي تحکيیه ادبيیاتي ياراندي. روس ادبيیاتيندا «شهر و كند» نظريه­سينه آرخالانان تحکيیه ادبییاتینی دا بو سيرايا كئچمك اولار. لاكين ايستالينيزمين آرادان قالديريلماسيیلا بؤيوك بير ذئهني ده‌­ييشيك­ليك اورتايا چيخدی.

 

ـ بو ده‌ییشیکلیک­لر سونوجوندا، هانسی آنلام­لارین قورولوشو داغیلماغا باشلادی؟ هئچ اولماسا، ان اؤنملیسی هانسی ایدی؟

: منجه اينسان تعريفي ده‌­ييشيلدي. چوخ­لاري «يئني نثري»ـن حودودونو سوسياليزم رئاليزمي­نين قورتولماسيندان حئسابلاييرلار، آمما منجه اولا بيلردي كي ادبيیات سوسياليزم رئاليزمدن قورتولسون لاكين اينسان قورولوشونا باخيشين جينسي ده­ييشيلمه­سين. يعني همين قورولوش آيري بير قيليقدا ياشاسين. يئني نثري دقيقن بو باخيشين ده‌­ييشيلمه­سيندن حئسابلامالي­ييق.

«آنار»ين آغ ليمانيندان نئچه سطير اوخويورام. ديالوق­لار «تهمينه» ايله «زاور» آراسيندا گئدير و ايلك ديالوق دا «تهمينه»­نين­دير:

«- هردن دوشونورم اؤزومو تانيميرام. نئجه اولدو كي، من بو آدم­لارلا اويوشدوم؟ اويوشدوم يوخ ائ، دوستلاشديم، مئهريبانلاشديم، عئيني­لشديم...

-نه اولار كي؟ دوستلاشميسان، دوستلاشميسان دا. دوستلاشماق به­يم پيس ايش­دير؟

-دئميرم كي، پيس­دير. مسله اوندا دئييل. من اونلارا آليشديم. باشا دوشورسن، مئييل­لرينه، هوس­لرينه، سؤزلرينه، ظارافات­لارينا، عيباره­لرينه. اؤزلري­نين، آروادلاري­نين، اوشاق­لاري­نين آد گون­لرينه­جن ازبر بيليرم. مؤوقع­لرينه ده بلدم، مجليس­لرينه ده، توستولارينا[2]، تامادالارينا[3]... اه!

-يعني بئله پيس آدام­لار­دير؟

-ائح، سن نه ياپيشميسان: پيس- پيس! هئچ نه باشا دوشمورسن. پيس آدام. ياخشي آدام!- اليني باشينا آپاردي، كوله­يين داغيتديغي ساچ­لاريني سليقه­يه سالماغا باشلادي،- دونيادا نه پيس آدام وار، نه ياخشي آدام. عؤمور ائله اوزون چكير كي، آنجاق پيس اولماغا، يا آنجاق ياخشي اولماغا هئچ كسين حؤوصله­سي چاتمير. گؤرورسن بيري حياتي بويو گاه ياخشي، گاه پيس...»  (آغ ليمان-كؤچورولموش نوسخه-كؤچورن: نسرين شيرمحمدزاده)

ان هاي­كويلو ايجتيماعي سيیاسي اولاي­لار، اينسان درين­لييينده تعريف­لرين و قورولوش نورمالاري­نين يئريني ده‌ييشديرمه­سه، ابتر بير پروسه كيمي ناقيص قالمالي­دير. ان آزي، بو، بيز گونئيلي­لرين عئيني تجروبه­ميزدير. «آدورنو»ـنون « موعاصير روماندا راوي­نين شأني» عونوانلي مقاله­سينه باخين لوطفن. باخيشيميز اينسانا، دونيايا ده‌­ييشيلديكجه، روايتيميزين جينسي ده ده‌­ييشيلير. تئكنيك­لرين روحو دا فرق ائدير.

آذربايجان يئني نثري بو ده‌­ييشيك­لييي دوشونمكده، هئچ ­ده مثلن روس ادبيیاتيندان گئريده دايانمير. بلكه ده سووئت اؤلكه­لري ايچينده ان اؤنجول­لردن حئسابلانير. بو نسلين  ياراتديق­لاري اثرلر گاهدان دونيانين ان ده‌­يرلي اثرلري سيراسينداديرلار. «چنگيز آييتماتوو»ـون يازيچي «آنار»ين يئتميش ايلليیي موناسيبتينه گؤره يازديغي يازي هله ده اينترنت دوشرگه­سینده یاییملانماقدادیر.

 

ـ قاييداق «يئني نثر»ـين تاريخي سینیرلارینا.

: قويون ياخين بير اؤرنك­له باشلاياق. ايل­لر اؤنجه، «احمد شاملو»، «غلامحسين ساعدي»ـني «سئحيركار رئاليزمي»نين قوروجوسو بيليب، بو ساياق يازمانين «ماركئس»ـين آدينا قورتولماسینی «ساعدي» حاققيندا بؤيوك بير ايجحاف ائعلام ائتدي. مسله­ني بئله دوشونمكده، منجه بيرآز فاناتيك­ليك وار. «ساعدي» يازان ايل­لرده، هم «ائلچين افندی­یئو»ـ­ين و هم «اکرم اه‌يليسلي»ـ­نين ياراديجيليغيندا سئحيركارليق واردير. دقيق دانيشساق «سئحيركار رئاليزمي»نين ايزلري ده واردير. او حيكايه­لر و اونلارين چاپ تاريخ­لري الده­دير. آيري ديل­لرده و اؤلكه­لرده ده، تانيماديغيميز يازارلار طرفيندن بئله ايش­لر گؤرولمه­سيني ظن ائديرم. پس مسله كيمين اوول  يازيب يازماماسيندا دئييل. مسله يازيلان اثرله بو اوسلوبون وارليغيندان مودافيعه ائديب، اونو تثبيته يئتيرمكده­دير. البته يازيلان ادبیياتين موقئعييتي مسله­سي ده وار­دير. «ساعدي»­نين اثرلري چوخ ياخشي نومونه­لردير و منجه فارسجادا ان اسكلتلي حيكايه­لرين نئچه­سيني او يازيب­دير. آمما اونون اثرلري «سئحيركار رئاليزمي»نين ان اينكيشاف ائتميش نومونه­لري دئييل. واريميزا دا، يوخوموزا دا، تحليل­له ياناشمالي­ييق و دئيه بيلرم كي؛ گونئيين اينديكي دوروموندا يوخوموزو آراشديريب، آناليز ائتمه­ميز داها ضروري­دير. يعني چيخينتي يوللاريميز بورادان دير.

يئني نثرين حودودو موطلق دئييل. اساسن بيز حدودسوز ميللتيك و حودودسوز اولدوغوموز قدَر ده، حودودبازيق. جغرافيادا، تاريخده، ديلده و باشقا مسله­لرده. حدودبازليغيميزين اؤنملي بير حيصصه­سي حدودسوزلوغوموزدان دوغور. محض بو حدودبازليقدان­دير كي، رومانيميزين جينسينده اوبرازلاردا قان رابيطه­لري و قوهوملوق اساس يئر توتور. رومان آراشديرماسيندا قان رابيطه­لره اساسلانان اؤلكه­لرله (میثال اولاراق روسيه)، بئله اولمايان­لار(ميثال اولاراق آمريكا) آراسيندا، تيپولوژيك فرق­لر واردير. بو مبحثين بو دانيشيقدا سيغماياجاغينا گؤره، ايزله­ييجي­لري اطرافلي بحث­لر آپارديغيم «ديليميز حيكايه­ميز» آدلی كيتابينا حواله ائديرم[4].

 

ـ هر حالدا بو قطعيیت­سيز سینیردا ايزلري آختارماق دا مومكون­دور. ائله دئییل­می؟

: نییه ائله­دیر! چوخ­لاري اونو «عيسا حسين­اوو»ـون «يانار اورك» اثريندن بيليرلر. بعضن اونو «عيسا حسين­اوو» و «ايسماييل شيخلي»­نين ياخين يئني­ليك­لريندن و 1950-جي ايل­لردن حئسابلاييرلار. دئمك 50-جي ايل­لرده يارانان نثر، 60-جي­لارين نائلييت­لرينه زمينه ياراتميشدير. 50-جي­لرين آذربايجان نثريني دونيا ميقياسلي پروبلئملره جاواب وئره بيله­جك قابيلييتي­نين يارانماسيندا، اساس رول­لاری واردير. اونلاري بير مرحله بيليرم. يئني نثره ساري گئديرلر. آمما هر حالدا بوتؤنلوك­له يئني نثر تعريفينده يئرلشميرلر. «آنار» يئني نثرين حودودونو «عيسا حسين­اوو»ون «تئلئقيرام» پووئستيندن بيلير[5]. (تأسسوف­لر كي، بو اثري هله الده ائده بيلمه­ميشم.) «اه‌يليسلي» ايسه بو پروسه­ني «يانار اورك»ـدن باشلاسا دا، «آدام­لار و آغاج­لار» و «آغ ليمان»ـدا تاماملانميش حئساب ائدير.

آذربايجانين «يئني نثر»ي 60-جي­لاردان باشلانسا دا، ان آزي اوچ نسلين ياراديجليغي ايله موشخخص اولور. سونراكي نسل­لره ­ده، اساس ائتکي­لر بوراخير. بو نسلين يازارلارين سادالاماق ايسته­ميرم آنجاق منجه ياراديجيليق­لاري­نين ايستيثنا اولما ميقياسييلا «آنار»، «اكرم اه‌يليسلي»، «ائلچين افندي­يئو»، «روستم ايبراهيم­به‌ي­اوو» باشقالاريندان بير قات داها اوستده دورورلار. «آنار» شهر فضاسيندا و عادي اينسان­لارين ان پسيکولوژيك حال­لارینا يول آچيب غير­عادي­ليیي تاپماق يول­لاريندا يئگانه اوستادلاردان­دير. «آنار»ـا فارسجانين بير روتبه­لي يازارلاري ايچينده، موعاديل تاپماق اولماز. يعني بئله بير فضالاردا، يا اصلن يازماييب­لار، يا دا يازسالار گؤزه گلن دئييلميش. بئله بير فضالارا گيريشمه­یین چوخ دا ساده اولماماغینی بیلیرم. توركیيه ادبيیاتي­نين او چاغيندا دا، «ياشار كامال»، «اورهان كامال» و باشقالاري­نين تأثيري دؤورو و سولچولوق ايدئالچي­ليق دؤورلرينده ده. بئله حئسابلاماق اولار كي، آذربايجان ادبیياتي كميیت باخيميندان يوخ، آمما كئيفیيت باخيميندان دانيشماغا سؤزو اولان ادبيیات­لاردان­دير. اؤنجه­لر، «مير جلال» تئوريك اولسا دا، تحكيه اوبرازلاري­نين يعني سووئت تحكيیه­سينده يارانان ايدئاليست قهرمان­لارين ناقص­ليييندن دانيشسا دا، يئني نثر تأكيدله پراتيكجه­سينه مسله­يه ياناشميشدي. بو دؤنوم، ايران فارس ادبیياتيندا اولسا دا، دؤنوش مرحله­سي كيمي و يا بئله بير تأكيدله اؤزونو گؤسترمه­ميشدير. (فارسجادا، او دا، يالنيز نئچه­سسلي­ليك باخيميندان سون ايل­لرده بو مسله­يه ياخينلاشميشلار. بونون بحثيني بورادا ائتميرم؛) ايرانین فارس ادبییاتیندا، هله ­ده، ايدئاليست پرينسيب­لر ادبي فضالاردا ياشايير.

 

ـ بَس نييه آذربايجانين بو گنج آمما پارلاق يئني ادبيیاتي، دونيادا، ياخين اؤلكه­لرده، و حتتا ایراندا لازیمی قدَر تانينماميشدي؟

: بونون چوخلو عاميلي واردير. ايراندا آوروپا ادبيیاتي ائتکي­سي آلتیندا، پسيخولوژيك باخيميندان آوروپانین تأييد و يا ردديني گؤزله­ين يازيچي­لارين و ژورناليزمين بير گؤزو اورادا گئدن تحلیل­لره باخير. ايستالينيزم قالديريلسا دا، سووئت دؤولتي قاليردي و سويوق موحاريبه فضاسي و ايراندا اولان اؤزل فضا بو اثرلره منطقي باخماق ايذني وئرميردي. مككارتيزم آمئريكادا دئموكراتيك ماسكا وورسا دا، هله ايران كيمي اؤلكه­لرده ياشاييردي. بونونلا بئله سووئت اؤلكه­سيني ايدئال جننته چئويرن سولچولار، بو اؤلكه­نين بويرولموش ادبيیاتي ساييلمايان و يا ان آزي سوسياليست شوعارلارا دايانمايان ادبيیاتيني گؤرمك بئله ايسته­ميرديلر. سووئت­لر ايچريسينده گئدن ده‌­ييشيك­ليك­لر هله ائشيكده ياييلماميشدي و او هئيبتي سينديرماق اولمازدي. ايستالينيزم سووئت­لرده ايفشا اولسا دا، بيز ائشيكده­كي­لر، ايل­لرله ايستالينيزمده ياشاديق. ادبي فضالاريميزدا گاهدان ايستالينيزمدن دؤنموش سولچولارين ايستالينيستي داورانيش­لاري قاليردي. غرب ايسه او دئدييیم هئيبتي ييخماميش هئچ بير موثبت فئنومئني اونون ايچينده گؤرمك ايسته­ميردي. بو سووئت اؤلكه­لري­نين ادبيیات­لارينا فللئيي باخماغي، تعصوبلو سولچولار و تعصوبلو ساغچي­لار بيرگه يايميشلار.

 

ـ بونا، «پهلوی» چاغیندا آذربايجانلي­لارین قارشیسینا اولان مدني خور باخماق­لار، ياساق­ليق­لاری دا آرتيرماق اولارمی؟

: قطعييتله... هله ده، بو ديلين آدي گلنده، اوز گؤزلريني تورشالدان­لارين سايي آز دئييل. ساده­جه ميثال اولاراق، عيراقلي كورد يازار «فرهاد پيربال»ـين اثرلري ايراندا «بايا»، «كارنامه» و نه بيليم هانسي ادبي پروفئسييونالليق ایدديعاسيندا اولان نشرييه­لرينده دؤنه­لرله ياييلماميشديرمي؟ «پيربال»ـين ده‌­يرلريني دانميرام. واختيیله اونون «پته­ته خوره­كان» (يئرآلما يئيه­ن­لر) مجموعه­سيندن گئدن ترجومه­لرده ايشتيراك دا ائتميشم، آمما «پيربال»ـين او سطحده گئدن ايشلري ياييلان مطبوعاتدا، نييه مثلن «ائلچين افندي­يئو»ـين «ساري گلين» حيكايه­سيندن بير ترجومه ياييلماسين؟ يئتميش ميليون نفوسلو بير اؤلکه­نین رسمي ادبيیاتيندا، منه بو اثرين ميقياسلارينا ياخينلاشا بيلن بير اثر گؤسترين! سؤز گيلئي­لَنمه و يا خود اعتيراض ائتمه­ ده دئييل. من دانيشسام دا، دانيشماسام دا، فاكت يئرينده­دير. مسله بودور كي، گونوموزده­کی ادبي فضالاردا، سیياسي- ايجتيماعي و بوتونلوك­له صيرف ادبي ده‌­يرلره دايانمايان داورانيش­لار چوخ گوجلودور. (سؤزوم فارسجا گئدن نشریه­لرده­دیر.)

غربده ده داورانيش­لارين بو جينسي گوجلودور. «نوبئل موكافاتي»ني، ايجتيماعي-ايستراتئژيك باخيميندان اؤنم داشيمايان و يا آز اؤنم داشييان هانسي اؤلكه­نين ادبیياتي قازانا بيلميشدير؟! بير اثره ائعتينا ائتمك و يا ائعتينا ائتمه­مه­يين ادبي عاميل­لردن باشقا، آيري فاكت­لاري دا واردير و بيز ادبي تحليل­لريميزده اونلارين نه درجه­ده بيزه ـ بيله­رك و يا بيلمه­دن ـ خط وئرمه­لرينه دوشونمه­ميز گرك­دير.

نه اوچون من «آنار»ين ان گؤزل و ده‌­يرلي ايش­لريندن اولان «من، سن، او و تئلئفون» اثريني، گرَك فرانسيزجادان فارسجايا چئوريلميش نوسخه­سيني اوخويام؟ («پروگرئس»ين آذريستان آدلي مجموعه­سينده گئدن بير ترجومه­ني ده سونرالار اوخودوم؛) پس منيم ضيالي­لاريم او قدَر رومان­لار، پييئس­لر و اثرلری آذربايجان توركجه­سيندن فارسجايا چئويرَ­نده، نه اوچون بئله بير اثرلردن واز كئچمیشلر. ادبي مئتود اوزره ايشله­مه­ييب­لرمي؟ پوئتيكايا دايانماييب­لارمي؟ گؤرونور كي ايشله­مه­ييبلر و دايانماييبلار. منیم آز ايشله­دييیم يئرده، اوردا ادبيیات گئري قاليب، تبليغ اولونماييب و يا تانينماييب دئدیییم گولونج دوغورمازمي؟

البتته ادبيیات تحرروك­لو بير دونیادیر. ترپنمه­ين گئريده قالاجاقدير و بو بيزيم مسئوليييتيميزي داها آغيرلاشديرير.

 

ـ ایندی نئجه... یئنی نثری او تایدا ایزله­یرک، اونلارین ایندیکی دورومو نئجه­دیر؟

: يئني نثر، آذربايجان رئسپوبليكاسي­نين ايستيقلال ايل­لرينه قدَر داوام ائديب، گوجله­نيب، تكامول پروسه­سي كئچيرميشدير. بو نسلي، هله ­ده، آذربايجان ادبيیاتي­نين ان خللاق نسيل­لريندن بيليرم. اونلار موستقيلليك آتموسفئريله تطبيق اولونموش ده­يه­رلي اثرلر يارادا بيلميشلر؛ «اوتئل اوتاغي»، «آغ قوچ، قارا قوچ»، «ساري گلين» و...

«روستم ايبراهيم­به‌ي­اوو» 1994-جو ايلده «كان» موكافاتيني، 1995-جي ايلده ایسه «اوسكار» موكافتيني محض يازديغي سئناريويا ، («گونشدن اوسانميشلار» فيليمينه) گؤره آلميشدير. يعني بو موكافات يازيچيليق موكافاتي ايميش. «كان» و «اوسكار»ين آوروپا و آمريكانين سينمالارينا عاييد اولاراق، اونلارين موختليف و گاهدان ضيددييتلي ايستانداردلاريني بيليرسينيز.

يئني تجروبه­لر ده وار، «مقصد نور»، «رافيق تاغي» و آزجا كئچميش نسيله عاييد اولان «كامال عبدوللا». منجه «كامال عبدوللا» يئني بير حركتين تمليني قويا بيله­جك گوجلو بير يوللا گئدير. بورادا آذربايجانين موترققي ايشراقي رومانيني گؤره بيليريك. «مقصد نور» و «رافيق تاغي» دا كئچميش نورمالاري پوزمايا جان آتيرلار. اونلار نثر، آتموسفئر و دونيا باخيش­لاريندا فرقلنديك­لريني گؤسترمه­يه چاليشيرلار. مين پيس جاوابدان بير ياخشي  سوال ياخشي­دير. اونلار جاواب وئرمه­دن، سورغونو سورغو اوسته قالاييب ان اساس دوشونجه­لريميز؛ عاييله مسله­سي، آتا بابالاريميزلا موناسيبتيميز، ميللتيميزه گؤستردييميز سايغي و اساسجا ميللييت مسله­سي، مذهب و يالان-دوغرو، دوزلوك-اه‌يريليك كيمي توافوق اولونموش ايجتيماعي ده‌­يرلر اؤنونده ائعتيناسيز قالماقلا (اؤرنك اوچون : «شاهزاده ديپئندئرانين محببتي» اثريني نظرده توتون)، يئني پست­مودئرن دونيالاردا ياشاما­لاريني عكس ائتديرمه­يه چاليشيرلار. ان آزي، بيز اوخودوغوموز تئكنيكي ايجرالاردا قالان و حيكايه­ني تئكنيك جعبه­ابزاري كيمي گؤز اؤنونه گتيرن بوللو فارسجا حيكايه­لردن داها درين و جيددي ايشلمه­لريني ائعتيراف ائتمه­لي­يم. بونلارين ايش­لري هله سونرالار قضاوت اولوناجاق...

 

ـ گنج­لرینه گلدیکده، یئنه بئله آلقیشلا یاناشیرسیز؟ بورادا گنج­لر دئدیییمده، اؤرنه­یین، «آزاد یازارلار بیرلییی» یازیچی­لاریندان دانیشیرام. ایلک باخیشدا، اونلارین یازی­لاریندا فورم و مؤحتوا یؤنوندن کلاسیک جیزیق­لاریندان چیخماق جهدلری گؤرونور...  چیخاردیق­لاری «آلاتوران» آدلی درگینی گؤروب­سن کی؟

 : گؤرموشم... آمما نئچه آددان كئچندن سونرا، «يازيچي­لار بيرلييي» قارشیسیندا موقاويمت بايراغي قالديران گنج يازارلارين ال­لرينده، هله 60-90-جي ايل­لرین ادبیياتي اؤنونده بوشقابا قويمالي بير اثر يوخدور. رسمي ادبیيات (و صنعت) اورقانلاري­نين سيمووللاشمالاريندا سؤز يوخ. بؤيوك يازارلارين كؤلگه­سينه گيرن ادبيیاتدا، گنج يازارلارين اوزه چيخماسي داها چتين­دير. آمما جسارت گوجدن دوغماسا، نادانليقدان­دير. يعني بو نسيل هله اؤيره­نمه­لي­دير. اونلارين نثرينده عصبي­ليك وار. نثرين سورعتيني اله آلا بيلمه­ييب­لر. و بيز، بورادا، اونلارين سولطه­دن قورتولما ايستك­لريني بير حق دانيشيق كيمي دينله­سك ده، اونلاردان ادبي اثر اوموروق. سؤز ايستيلاچي­لاري تأييد ائتمه­ده دئييل، مسله حقدن كئچمه­مكده­دير. همين ايستيلاچي آدلانديرديق­لاريميزين ايستيلاسيیلا موباريزه آپارساقدا، اونلارين آذربايجان ادبيیاتينا گؤردوك­لري ایش­لری و ان موترققي سطيرلريني يازمالاريني اونوتمامالي­ييق. دونيانين باشقا ادبیيات­لاريندا دا بئله­دير. ها بئله فارس ادبیياتيندا دا. 1340-1350 ايل­لرينده يارانان نسيل، ايللر بويو (هله رسمي اورقانلارا بئله آرخالانمادان) مطبوعات عالمينده حؤكمرانليق ائتمه­ميشدي­مي؟ هر نسل اؤزونه گؤره چاليشمالي­دير و ان سون قضاوت، اولاي­لار اوسته يوخ، اثرلر اوزره گئده­جك­دير... (قالانی آشاغیداکی بؤلومده)



[1] بو تئرمينيين كيمدن اولماسيني اونوتموشام. آمما اونون ميرجلال دان اولماسيني ظن ائديرم.

[2] Tostبيرينين ساغليغينا ايچمك. :

[3] Tamadaقوناقليق­لاردا، توي­لاردا و س.-ده مجليسي ايداره ائدن شخص. :

[4] بو كيتابي آذربايجان حيكايه­لري كيتابينين تئوريك بؤلومو كيمي يازسام دا موستقيل وارليغا ماليك بيليرم.

[5] سيزسيز-آنار-باكي-گنجليك-1992-«نثرين فضاسي» مقاله­سي-ص323-373


يازاري محمود مهدوی پنجشنبه 12 دی1387 ساعات 21:45 | |