azyaz

mahmudardabilli
1972
ana yarpaq/آنا يارپاق
email/ ايمئيل
yazi arxivi/ يازي آرشيوي
باغلانتی لار
سرخور (وبلاگ ادبی سینمایی)
اؤيكولر (1001 اؤيكو ياريشي)
یئل (آتیلا اسکندانی)
Çeviriçi Proqramı
غفور تقی اوغلو
لاچین 222(تنقید وبلاگی)
آذربایجان یازیچیلار بیرلییی
یاشیل (عادل قلی پور)
دوشرگه (همت شهبازی)
کریم عظیمی ججین (پیئس یازاری)
ایلقار فهمی (پیئس یازار دوستوم)
ایواز طاها
بهروز صدیق
قالدیریم (ائلیاد موسوی)
لیت. آذ (آذربایجان ادبیات دوشرگسی)
چوخورلار (حامد احمدی)
تارلالار (دومان اردم)
یاغیش (آیدین آراز)
پیتراق (رامین جهانگیرزاده)
یاشماق (درگی وئبلاقی)
آرتا تئاتر (حسن رشیدی)
1001 گئجه (رضا کاظمی)
كئچميش يازيلار
دی 1387
مهر 1387
شهریور 1387
مرداد 1387
تیر 1387
خرداد 1387
اردیبهشت 1387
مؤوضوع اوزره آرشیو
شئعر تنقیدی
اؤیکو تنقیدی
اؤیکو
"یئنی نسیل، یئنی ایز" سیرا دانیشیقلاری
ـ بیزیم تحکيیه ادبییاتیمیز، شرق ادبییاتین دامغاسی آلنیندا ایکن دونیایا سؤیلهیه بیلهجک هانسی سؤزلری اورتایا قویماقدادیر؟
: باخين! تحكييه ادبیياتي، چوخ جهتلي، نئچه قاتلي و اينسان درينليكلرينين ال چاتماز يئرلرينده سئير ائده بيلن بير فئنومئندير. بو سؤزله، بو اؤزلليیي صنعت (هنر) و يا ادبيیاتين باشقا ژانرلاريندان آلماق ايستهميرم. بير شاعير كيمي، شئعرده ده، بو اؤزللييين اولماسينا اينانيرام. آنجاق بو خصيصهلر، ائپيك ادبيیاتدا داها اؤزل يئر توتور. بير يئرده تحكييهني اينسان روحوندا آرديجيل بير آختاريش آدلانديرميشديم. هله ده بئله دوشونورم و تحكييه تحوولاتيني اينسان فئنومئنينه اولان باخيشلارين نئجهليكلرينده ايزلهمهيي اساس توتورام. بو اونو دئمكدير كي، بيزيم دونيايا، اونون قورولوشونا و بو قورولوشلارين يئگانه آلينما عاميلي يعني اينسانا و داها عئيني دانيشساق، اينسان شوعورونا موناسيبتيميز نئجهديرسه، تحكييهميزين جينسي ده عئيني جينسدن اولاجاقدير. بو سؤزون تصديقينده بوتون كلاسيك تحكييهميز، مودئرن تحكييهميز، فولكلوروموز و بديعي متنلريميز دايانير.
آذربايجان مودئرن تحكييه ادبيیاتينين كؤكلري اوندوققوزونجو عصرده باغلانسا دا، مودئرن تحكييهنين كؤكلري غربده دايانير. يعني بيز، غرب مدنييتي، تاريخي و ضرورتلريندن سؤز آچماميش، روماندان، پووئستدن، حيكايهدن و حتتا دراماتورگييانين اوچ اساسي قولو فاجيعه، درام و كومئدييادان دانيشا بيلمهريك. آمما هر حالدا، بو تحكييهنين بيزيمكي اولماسي و بيزيم دامغايلا تانينماسي دانيلمازدير. غرب تحكييهسي شرق مدنييتي ايله ديالئكتيكه گيريشميشدير. (سؤزوموزون تحكييه اوزره گئتمهسي اوچون صيرف تحكييهدن دانيشيرام.) «خورخه لوئیس بورخئس»ـی نظرده توتاق؛ اونون يازديغي ژانر، غربلي بير ژانر اولسا دا، روايتينين جينسي شرقليدير و يا خود «اورهان پاموك»ـون بوتون ايشلري، اؤزلليكله «منيم آديم قيرميزي» روماني، شرقلي بير روايت اولسا دا، غربي جينسي واردير. البتته بونا رومانين ايستانبولدا، يعني شرقله غربين آيريلدیغی، عئيني حالدا دا ياپيشدیغی یئرده يارانماسي، يئني توركييهنين غرب ايله موناسيبتلري و يوزلرجه آيري آيري عاميللرله ده داها دقيق ياناشماق اولار. سؤز خاص اثر اوزره دئييل. غرب روايته دقيقليك، عئينيليك و اوبراز درينلييينه دالماق ايمكانلاريني گتيرسه ده، شرق روايتدن حظ آلما يوللاري و روايت قاتلاري آراسيندا سئحيرلي و ايشراقي بير آتموسفئرين نئجه يارانا بيلمه سيررلريني تاپميشدير.
بورادا شرق و غرب دئديييميز سؤزلر، جوغرافييا اوزره دئییل، مدنيیت اوزره آنلام داشييیر. يعني آفريقاني دا، آسيياني دا، گونئي آمئريكاني دا و حتتا آمئريكانين قيزيلدريلرينين اسكي مدنييتيني ده شرقلي سايماق اولار. البتته اونلاردا غربلي ايزلري ده بولماق چوخ چتين دئييل. مسله همان «نيچه»نين «تراژدي دوغوشو» آدلي اثرينده دئديیي «دئونيزوسي» روحون «آپولويي» روح ايله اوزلشمهسيدير. غربين «آپولويي» روحو، شرقين دئونيزوسي روحويلا تركيبه گيريشيب، بوگونكو اينسانين مدنييتيني يارادير. سؤزون دوغروسو بو كي؛ بيز داها هئچواخت خاليص شرقلي و يا خاليص غربلي اولا بيلمهيهجهييك. نه بيز، بلكه هئچ كيم دونيادا خاليص شرقلي و يا خاليص غربلي اولا بيلمهيهجك. بيزيم شرقلي كؤكوموز واردير و تحكييه تئكنيكلريني ده بير شرقلي كيمي ائتکيلنديرميشيك. دونيادا خاص بير تحكييه يارانيب و من بونو «ايشراقي تحكييه» و رومانا گلديكده ایسه «ايشراقي رومان» آدلانديريرام. بلكه ده، داها دوزو «تحكييهده ايشراقيليك» دئمكدير...
ـ رومان اؤز یئنی آنلامیندا، باتیدا «دون کیشوت»ـلا دوغولور... دوغویا گلدیکده ایسه بو ژانر یوز ایللیکلرله گئجیکدیکدن سونرا، یازیلماغا باشلاییر. آذربایجانین چاغداش حیکایه ادبییاتی هاچاندان بَری باشلانمیشدیر؟
: آذربايجان مودئرن تحكييهچيلييي غرب تحكييهچيليیي آرديندا يارانير، غربلي ژانرلاري يئرلي خصيصهلرله تطبيق ائتمهيه چاليشير. (البتته بو اؤزو، عنعنوي ژانرلارين، يئني دؤور- يعني شرقين غرب ايله اوزلشمه دؤورو- طلبلرينه چاتيشمامازليغي نتيجهسينده ضرورت تاپير.) «آخوندزاده»نين «آلدانميش كواكيب»ـيندن «كامال عبدوللا»نين «سئحربازلار درهسي»ـنه كيمي، بو پروسهني ايزلهمك اولار. البتته بيز مسلهني دوشونمك اوچون، اونون رنگلريني غليظلنديريريك. مسلهنين غيلظتي، موختليف زامانلاردا فرق ائدير و بيزيم ياناشما جهتيميز آيري يؤنلردن ياناشماق قابليتلريني دانماق ايستهمير.
«جليل ممدقولوزاده» حيكايه ژانريني يئرلي و دوغما بير ژانرا چئويرمكده چوخلو باشاريلار الده ائدير. اونون نثرينين اينكيشافي گئديشاتيني آراشديرمادا؛ روسيه، ايران، عوثمانلي و بوتون دونيا دهييشيكليكلرينين و بو دهييشيكليكلرين، قافقاز و اؤزلليكله آذربايجاندا اولان گئنيش ائتکيسيندن دانیشماغیمیز گركليدير. بو موناسيبتلره دقيق ياناشساق، آذربايجانين او زامان چوخلو مدني، سيیاسي و ايجتيماعي ساحهلرده ايران، عوثمانلي و شرق اؤلكهلري آراسيندا اؤنجول بير رول اويناماسيني داها دقيق باشا دوشه بیلهریک. بو، ايراندا اؤزونو «مشروطه تحرروكاتي»ـندا و تبريز كيمي بير شهرين او چاغدا ايرانين ان مدني، ان اؤنجول بير شهري اولماق فورماسيندا گؤسترير. بحث چوخ جنبهلي و موفصصلدير و بونلاري باجارديغيم قدر «ديليميز حيكايهميز» آدلي بير كيتابدا آچماغا چاليشميشام.
آمما سوروشدوغونوز مسله تاريخي حودود اوزره اولسا خانيميم فاطيمه ميرحسنپورون ايشتيراكيله حاضيرلاديغيميز «آذربايجان حيكايهلري» كيتابينين بيرينجي جيلدينين اؤنسؤزونده گلديي كيمي بديعي نثرين ائعتيبارن 1830-دان يئني بير مرحلهيه گيرديييني عونوان ائتمك اولار. باكي خاناوو قدسينين «كيتاب عسگرييه»سي، قوتقاشينلينين «رشيد بهي و سعادت خانيم»ي و آخوندزادهنين «آلدانميش كواكيب»ي. بونلارين هرهسي اؤز نؤوعونده باشلانغيجدير. آمما پوئتيكا تاريخي حودوددان باشقا مسلهلري ده نظرده توتور.
ـ چوخلارینا گؤره، جلیل ممدقولوزادهنین یارادیجیلیغی چاغداش حیکایه ادبییاتیمیزین تمل داشی کیمی سانیلیر. اونون یازیلارینداکی دیل اؤزللیکلریندن دولایی، ایندی ده، حیکایهلرینی چئشیدلی اوخوجولارین قارشیسینا قویدوغوموزدا، اونلارین دوغما بیر دیلده اثر اوخودوقلارینی ائشیدیریک...
: «جليل ممدقولوزاده»نين آذربايجان حيكايه ژانرينا گتيرديیي ايمكانلار چوخ حياتي ايدي. «فيوضاتچي»ـلارين گئنيش تبليغات آپارديقلاري فضادا، آذربايجان ادبيیاتيني عوثمانلي ادبيیاتيیلا بيرگه تورك ادبيیاتي قولو سايماق يئرينه، آذربايجان ادبیياتيني عوثمانلي ادبیياتينين بير قولو كيمي گؤسترمكده اولدوقلاري بير زاماندا، «جليل ممدقولوزاده» يئرلي ديل، يئرلي تيپ و اوبرازلار يارادير. بو ديل، اولدوقجا موقددماتي بير ديلدير. خالق دانيشيغينا ياخيندير و توركجه يازي ساوادي اولمايانلار اوچون دوغمادير. يعني يازي ديليندن آرتیق ائشيتمه ديلينه ياخيندير و بو اوزدن كوتله ايستيقباليني قازانير. كوتله، ديلي دوشونور، اوبرازلاري تانييير و ژانرين يابانجي اولدوغونو اونودور. يعني ژانر دوغمالاشير و «جليل ممدقولوزاده»ـدن سونرا، سانكي آذربايجانلي مذاقينا ان دوغما، ان اويغون ژانرلاردان بيري حيكايهدیر.
«پوست قوطوسو» حيكايهسينده، «نوروزعلي» اوبرازي عئيني حالدا شرق كؤكلو آذربايجانلي كوتله تيپينين نومايندهسيدير. بو اوبراز، چوخ جيددي وجهله آذربايجانلينين ايييرمينجي عصرين اوولينده اولدوغو دورومو آيدينلاشديرير. وليخان خانليغينا باخماياراق، خانليقدان اؤنجه آذربايجان ضياليسي كيمي گؤستريلير. چوخ دا ظاليم و غددار دئييل آمما، بير ضيالي ريسالتيني اؤدهمكده چوخ گوجسوزدور. «نوروزعلي»ـني آيدينلاتمادان اؤنجه، اونو يئني بير فئنومئنين اؤنونه يوللايير (بلكه ده، اونون داها اؤنملي مشغلهلري واردير) و «نوروزعلي» بو يئني فئنومئنله اوزلشمهده، اوخوجونون ذئهنينده آجي بير گولوش تؤرهدير. «نوروزعلي»نين بو حيات آجيلاري آراسيندا اؤزونو تاپما پروسهسي وگاهدان پريميتيو قضاوتلري آذربايجانلينين اييرمينجي عصرين اووللريندن باشلانان تقديريني گؤسترير. آذربايجانين هر ايكي تاييندا (قوزئيلي،گونئيلي) ايللرله «نوروزعليليك»[1] ياشايير. «نوروزعليليك» حيكايهنين ماجراسيندا دا، ديلينده ده، فورماسيندا دا و حتتا «جليل ممدقولوزاده»نين ياراديجيليغيندا دا واردير. بو اونو دئمكدير كي، :
الف ـ آذربايجانين ايلك كاميل حيكايهسي، عنعنوي روايت تئكنيكلريندن اوز چئويرسه ده، يئني تئكنيكلرين يئرلي ايجراسيني باجارميشدير.
ب ـ «جليل ممدقولوزاده»نين و آذربايجان ايلك مودئرن تحكيیهچيلرينين ياراديجيليغيندا، «نوروزعليليك» اولسا دا، بو نوروزعليلييه بير ووقوف دا واردير.
مودئرن تحكييه ژانرلاري اسكي ژانرلارلا ديالئكتيكه اساسلانمادا فرقلهنير. بيز بورادا، تحكييه ديلينين ديالئكتيكي اينكيشافيني و نتيجهده ديناميك تحكييه ديلينين يارانماسيني گؤروروك.
ایراندا ايللرله ديل سيخينتيسي چكن و ايجتيماعي ایرهلیلهییشینین قاباغي آلينان خالقين ديلينده نيسبي وضعييتده پريميتيوليك اولدوغو اوچون، «جليل ممدقولوزاده»نين نثري هله ده سئويلير و حتتا توركجه اوخويوب يازماق باجارمايانلار دا، بو نثردن ذؤوق آليب اونو دوشونورلر. بيز، بونو، دفهلرله «بوتا» يازيچيلار اوجاغيندا قورولان كیلاسلاريميزدا سيناييب و هر دفه عئيني نتيجهني الده ائتديك. ساوادسيز ياشليلاريميز بو حيكايهلري داها آرتيق سئويرديلر.
ـ «جلیل ممدقولوزاده»نین پریمیتیو دیلیندن دانیشدیق. ها بئله اونون چاغداش حیکایه یازماسینا دا اینانیریق. بو ایکی سؤزو بیر بیرینین یانینا قویدوغوموزدا، بیر نؤوع اویغونسوزلوغو دویماق اولور. بو چاتیشمامازلیغین هاچانا کیمی آردی اولاجاقدیر؟ (و یا اولموشدور؟!)
«هگل»ـجه، اسكي يونانيستانين دورغون قياسي ايستيقرايي فلسفهسينده، حركت عاميلي نظرده توتولماميشدي. حركت عاميليني ايسه بو فلسفهده سيغيشديرماق چوخ چتين ايدي. «هگل» محض بو بوشلوغو دولدورماق اوچون ديالئكتيك فلسفهسيني اورتايا چكدي و همين، چوخلو فئنومئنلرين حركتدن يارانان دهييشيكليكلريني آچیقلامایا ايمكان ياراتدي. پريميتيو ديلله اولسا دا، مودئرن تحكييه صاحیبي اولان ادبییات، داها پريميتيو قالا بيلمزدي. مودئرنليك اؤزويله آرديجيل يئنيلنمه دَبيني گتيرميشدي. ديل فني اينكيشافا دوغرو يول آچمالي ايدي. ايجتيماعي ايمكانلار گئنيشلَنمهلي ايدي. «ريضا براهني» دئميشكن ايجتيماعي ايمكانلار اولمايان يئرده يازماق خصوصي بير پروسهيه چئوريلير. لاكين تحكييه ان پريميتيو دؤورلرينده ده، بئله خصوصي قالا بيلمهميشدي. تحكييه جمعييت صنعتي ايدي. ایران آذربایجان ادبيیاتينا باخين! شئعرين اينكيشافي نثره گؤره داها آرتيق اولموشدور. بو شئعرين فردي فضالاردا و انزيوادا ياشايا بيلهجهيي قابيليييتينه قاييدير. نثر ژورناليستيكا طلب ائديردي، ساوادلي اوخوجو طلب ائديردي و بو، مدني سيخينتي فضاسيندا يارانا بيلمزدي. محض بونا گؤره ده، مدني سيخينتي سينيرلاريني سينديران يازارلار، اؤز ميللتلرينين ان اؤنملي يازارلارينا چئوريليرلر. اؤرنك اوچون آذربايجان ادبيیاتيندا چوخلو يئني موترققي يازارلار اولسالار دا و دونيا حتتا بو يازارلارين متنلرينه ماراق گؤسترسه ده، «آخونداوو» و يا «جليل ممدقولوزاده»نين يازديغي نيسبتن پريميتيو اثرلرينه كؤلگه سالماق مومكون دئييل. داها عئينيسي بيزيم «گنجعلي صباحي»ـميز؛ دونيا ميقياسلارينا گؤره ضعيف يازار ساييلسلدا و اثرلرينده فني و پوئتيك چاتشمامازليقلار اولسا دا، يعني دونيا اونون يازديقلارينا ائعتيناسيز باخسا دا، بيز اونو ان بؤيوك يازارلاريميزدان ساييب اونا حؤرمت ائدهجهييك. «گنجعلي صباحي» خصوصي بير پروسهني عومومي ذاتينا قايتارا بيلن يازيچيلار نسليندندير. بو نسيل ایدديعاسيزدير. ايشي اؤز يازيچيليغي تثبيتي اوچون يوخ، بير ميللتين ادبيیاتينين عومومي اينكيشافي اوچون گؤرور. سونراكي بؤيوك يازارلار، ايليكلرينه قدَر بو نسيله بورجلو اولاجاقلار. بلكه بيزيم نسيل يازارلارين دا تقديري بئله اولدو.
سؤز تحكييهنين ايجتيماعي بير پروسه اولماسيندان گئديردي. پريميتيوليك آرخادا قالمالي ايدي.
ـ تاریخ باخیمیندان، «جلیل ممدقولوزاده» دؤوروندن سونرا، هانسی یازیچیلار آذربایجان حیکایه دیلینین گلیشمهسینده اؤنملی رول اوینامیشدیلار؟
: 1937-1938 -جي ايللرينده آپاريلان سيياسي ایجتيماعي تضييقلر، آذربايجان ادبيیاتيندا فاجيعهلر ياراتدي. البتته بو، صيرف آذربايجانا دا عاييد دئييلدي. بؤيوك و دهيرلي ضياليلاريميز بيربير گوللهلهنيب و يا سورگونه گئتديلر. 1918-1920 -جي جمهورييتينده يارانان غورور، بوغولوب اَزيلمهلي ايدي. ايختيناق و امنييتي فضا تكجه بويرولموش ادبيیاتا فعالييت ايمكاني وئريردي. آذربايجان سووئت ادبيیاتي بو دورومدا ياراندي. چوخلاري سووئت ادبيیاتينين قوروجولارینی، ايختيناقيين ضياليلاريميزلا ائتديكلريني توجیه ائتمه مؤوضعينده، قيناييب سوچلاييرلار. آنجاق بو، ديلين رسمي فعالييتيني قورويوب، اونون اينكيشافيني داوام ائتمهده اساس رول اويناميشدي. ايختيناق فضاسيندا، يازارلار حاضيركي زامان و مكاندان باشقا زامان و مكانلاردا اولان سوژئتلري داها تهلوكهسيز ساييرديلار. البته بويرولموش ادبيیاتدا يازماق دا، يازيچينين پئشهكار فعالييتينين تضميني دئمك ايدي.
سووئت يازيچيلاري ايدئولوژيك باخيشين ايستيلاسيني نظرده توتاراق، سوژئت باخيميندان محدود فضالاردا يازسالار دا، ديلده و ديلي پريميتيوليكدن قورتارماقدا اساس رول اويناميشلار. ميثال اولاراق، «مئهدي حوسئين»ـين اثرلرينه باخا بيلهريك. بورادا ديل اينكيشاف ائتميشدير. تحكييهده؛ آتالار سؤزلري، مزهلي دئييملر و خالقين عومومي طنز روحيهسيندن آرتيق، اوبرازلارين و ماجرانين جيددي-ديالئكتيكي تحليلينه گيريشمه واردير. بو جيددي-ديالئكتيكي تحليل، ايدئولوژيك و ايدئاليزه اولسا دا، اؤز جيددي ديليني طلب ائتدييیندن، ديلين اينكيشافيندا اؤنملي رول اويناميشدير. بو اينكيشاف، بيردن اوز وئرمهميشدیر، و اساسن آذربايجان ادبيیاتيندا بيردنلييه آز راستلاشيريق. هر نه اؤز ريوال و منطيقي جرياني ايله آخير. اينقلاب دا، دئوريلمه ده، مودئرنليك ده. بونون اساس عاميلي باياق دئديیيم او نوروزعليلييه اولان ووقوفدان آسيليدير. نوروزعليليیينه واقيف اولان، «نوروزعليليك»ـده قالماياجاق و اوندان اؤتدوكدن سونرا دا، اونا ساري گئريلهميیهجكدير. آيدينلاشديرماق اوچون، مثلن «صادق هدايت»ـده «بوف كور» كيمي بير اثر ياراناندان سونرا، يازيچي نه يازير؟ «حاجي آغا». «حاجي آغا» هم پوئتيك باخيميندان، همی ده نثر نئجهليیي باخيميندان يازارين سقوطودور. بو گئريلهمه نهدن اوز وئرميشدير؟ فارسجانين چوخ گنج اولان مودئرن تحكييهچيلييینده «بوف كور» يئني و سابقهسيزدير. يعني موترققي اولماسيني گؤسترمهيه چاليشير، آنجاق بو موترققيليك، «ريضا شاه»ين گؤستردییی مودئرنيته كيمي ابتر و كؤكسوزدور. اثرده مودئرنيته ذاتدان آرتيق، مودئرنيتهنين ايلك باخيشدا گؤرونن عئيني نتيجهلري گؤرونور. مودئرنيته «هدايت» اوچون وحي كيمي بير شئيدير، سانكي «موسا» «طور»ـدان ائنيب تانرينين اون بويوروغونو اوخويور. بو حقيقتدير، ائشيت و داليیجا گئت. هاردان حقيقت اولدوغو دا سنه دخلي يوخدور. بو سؤز، انرژيسيني «موسا»دان يوخ، وحي ائدن تانريدان آلير. اساس گوجو ده، او وحي ائدن تانرينين موبهمليييندهدير. «بوف كور»ـون اساس دهيرلري اونون غربلي قایناقلاریندادیر. «هدايت»ـين ارتيدادي كلاسيك فاناتيكليك جينسيندندير. تفككورون ظاهيري دهييشسه ده، قورولوشو دهييشمهييب. هئچ نه باش وئرمهييب. اينام آنلامي كلاسيكدير. آداملار رنگ دهييشسهلر ده، هئچ بير دهييشيكلييه اوغراماميشلار.
«جليل ممدقولوزاده»ـدن «مئهدي حوسئين»ـه قدَر اوزون بير يول وار. «نريمان نريماناوو»، «عبدوالرحيم حقوئردييئو»، «ثاني آخونداوو»، «عبدوللا شاييق» و باشقالاری. بونلاردا پريميتيوليك واردير. البتته «شاييق»ـده گئتديكجه نثر فورمالاشماسي دا واردير. آمما عومومي خصوصييتلره گؤره، «جليل ممدقولوزاده» ايله بير سيرادا يئرلشه بيلرلر.
ديل اينكيشافي باخيميندان «جعفر جاببارلي»، «مئهدي حوسئين»ـدن اؤنجهده دايانير. يعني ايلك پريميتيو نثر يازارلاري ايله، «مئهدي حوسئين» نسلينين دوز اورتاسيندا. «جاببارلي» رومانتيك بير آتموسفرده سوسياليست بير ادبيیاتا دايانماقلا، ايلك نسلين اينتيقادي-ايجتيماعي-ضيالي ادبيیاتي ايله فرقلهنير. يعني عومومي اينتيقادي فضادان رومانتيك-سوسياليستي بير فضايا كئچمهيه و سووئت ادبيیاتيني ياراتمايا جان آتير. ديلي ايسه اينكيشاف ائديب، لاكين هله «مئهدي حوسئين»ـين زامان ایستکلرینه جاواب وئره بيلن اينكيشاف ائتميش ديلي ايله چوخ فاصيلهده دايانير.
سووئت ادبيیاتي، آيري ديللرده هئچ نه الده ائده بيلمهسه ده، آذربايجان كيمي موستقيل اولمايان بير اؤلكهده نيسبي ديل اينكيشافي گتيردي. «ميرجلال پاشايئو»، «ايلياس افندييئو»، «ميرزه ايبراهيماوو» و باشقالارينين نثري موعاصير زامانين ایستکلرینه اويغون بير نثردير. يعني ديققت ائتمهليييك كي؛ آذربايجان تحكييه نثرينين پروبلئملری، مثلن دونيا ميقياسلي يازارلار يئتيرميش و فورماليستلر كيمي چوخ آكتيو يئرلي پوئتيكا يارادانلاري اولان؛ روس ادبيیاتي پروبلئملریله عئيني دئييل.
ـ بونلارین هامیسی دوزدور؛ آنجاق اوزون ایللر بویو سووئت یاراتدیغی دوروملارا گؤره، چوخلو باجاریقلی یازیچیلار رئالیزم سوسیالیزم جیزیغیندان چیخا بیلمهمیشدیلر... یعنی بو جیزیقدان چیخماغا هئچ ایمکانلاری دا اولماییبدیر.
: ايدئولوژيك سيستئملرين آزاد ياراديجيليغا انگل اولدوقلاريني دانماق ايستهميرم. سؤز، باغلي فضادا ايمكان قدَر ديللرينين اينكيشافي اوغروندا چاليشان دهيرلي يازارلاردان گئدير. سووئت ادبيیاتي ياراناندا، بيز، مثلن روس ادبیياتي ايله بير يئرده دئييلديك. آزجادان سونرا، هر ايكي ديله ياخين شراييط حاكيم اولسا دا، هئچ واخت عئيني شراييط حاكيم اولماياجاقدي.
غرب ادبيیاتچيلاري دوغرو بير موضئعدن، بو ادبیياتي، ادبي دهيرلري ايدئولوژيك آنلاملارا قوربان وئرمهیينه گؤره، تنقيد آتشينه توتورلار. منجه بو سؤز بوتونلوكله دوغرودور. آمما حق سؤزو دئمهيه حق آغيز گرك. يعني بو پوئتيك باخيشين داليندا سيياسي مككارتيزم اولماماليدير. ايستالينيزم ايچَريدن چورويور، و بو چورومه پروسهسينين شهادتينه قالخان ادبيیات، دونيانين ان نادير فضالاريندان و اينسان روحونون ان درين يارالاريندان بيريني ائشهلهمهيه باشلايير.
ايستالينيزم فئنومئني دونيا تاريخينده ان دهشتلي ايدئولوژيك سولطهلرين تمثيلچيسيدير. بورادا اينسانين اينسانليغينين تاپدالانماسيیلا اوز اوزه دايانيريق. بو تاپدالانان اينسانليغين دايانيشي، ديرهنيشي و داورانيشي ان درين، ان جيددي ياراديلیشین ماتئرياليدير. بئله بير آتموسفئرده يارانان ادبيیاتا نئجه خور باخماق اولار؟ «ايستالين»ـين اؤلومو بير موستبيد حاكيم اؤلومو يوخ، اينسانا عاييد ان اساس دوشونجهلرين قورولوشونو دهييشن بير واقيعهدير.
1950-60 -جي ايللرده، «خروشوف»ـون آپارديغي ايصلاحات نتيجهسينده، سووئت اؤلكهلري ضياليلاري آراسيندا اساس دهييشيكليك يارانير. البتته بو ايصلاحات اؤزو ايستالينيزم تئزيسينين داخيلي آنتيتئزيسي اولاراق، دوشونولمهليدير. آمما اولا بيلردي كي بئله اولماسين.
ـ ايكينجي دونيا ساواشیندان سونرا، دونيا سوييهسينده بؤيوك ادبي آخیملارین يارانماسينا دوغرو انرژيلي بير جهد وار. بو ادبی آخیملار، آذربایجان تحکییهچیلییینده نئجه سسلهنیر؟
: «عليشان اوغلو» بونلاري چوخ دهيرلي اولان «آذربايجان يئني نثري» كيتابيندا سادالاميشدير: فرانسادا «يئني رومان»، اينگلترهده «حيددتلنميش جاوانلار»، آلمانييادا«47-لر قروپو»، آمريكادا «دوشونجهلر آخيني» و... بونلاري ساواشدان بئزميش اينسانين پيرتلاشيق دونيادا آپارديغي آختاريشلاريندا، «تجروبي تحكييه جريانلاری» دا آدلانديرماق اولار. بو شراييطین بوتون دونيادا او جوملهدن سووئت اؤلكهلرينده اساس ائتکيلر بوراخماسي طبيعيدير. آمما سووئت اهاليسينين ادبي فعالييتي (و ها بئله بوتون دوشونجهيه عاييد اولان داورانيشلاري) ايكينجي دونيا موحاريبهسيندن داها آغير اولان ايستالينيزم تجروبهسي آنتيتئزيسينده يارانمالي ايدي. ايصلاحات و ايجتيماعي دهييشيكليكلر بو ديالئكتيكانين سئنتئزي ايدي. اوزون سؤزون قيساسي بو كي، هر بير ايجتيماعي دهييشيكلييين آرخاسيندا بير دوشونجه دهييشيكلييي دايانير. بو دوشونجه دهييشيكلييي اؤزونو فلسفهده، اينجهصنعتده و ادبيیاتدا گؤسترير. اولوييتلر ده، شراييطه گؤره فرق ائدير. آمما عئيني «بير اينساني فاكت»ـين آرخاسيندا ذئهني «بير گوج» دايانماليدير و صنعتين (صنعتكارا تأكيد ائتميرم) گيزلي ريسالتلريندن بيري ده، ائله بو دوشونجهلر قورولوشونون فورمالاريني و نورمالاريني دهييشمكدير (بعضن حتتا صنعتكار دا بيلمهدن آمما ايشينده صداقت گؤسترمهسي اوزره).
موحاريبهدن سونرا، دونيا ادبيیاتيندا تجروبي رومان و كوللييتده تجروبي تحکيیه ادبيیاتي ياراندي. روس ادبيیاتيندا «شهر و كند» نظريهسينه آرخالانان تحکيیه ادبییاتینی دا بو سيرايا كئچمك اولار. لاكين ايستالينيزمين آرادان قالديريلماسيیلا بؤيوك بير ذئهني دهييشيكليك اورتايا چيخدی.
ـ بو دهییشیکلیکلر سونوجوندا، هانسی آنلاملارین قورولوشو داغیلماغا باشلادی؟ هئچ اولماسا، ان اؤنملیسی هانسی ایدی؟
: منجه اينسان تعريفي دهييشيلدي. چوخلاري «يئني نثري»ـن حودودونو سوسياليزم رئاليزمينين قورتولماسيندان حئسابلاييرلار، آمما منجه اولا بيلردي كي ادبيیات سوسياليزم رئاليزمدن قورتولسون لاكين اينسان قورولوشونا باخيشين جينسي دهييشيلمهسين. يعني همين قورولوش آيري بير قيليقدا ياشاسين. يئني نثري دقيقن بو باخيشين دهييشيلمهسيندن حئسابلاماليييق.
«آنار»ين آغ ليمانيندان نئچه سطير اوخويورام. ديالوقلار «تهمينه» ايله «زاور» آراسيندا گئدير و ايلك ديالوق دا «تهمينه»نيندير:
«- هردن دوشونورم اؤزومو تانيميرام. نئجه اولدو كي، من بو آدملارلا اويوشدوم؟ اويوشدوم يوخ ائ، دوستلاشديم، مئهريبانلاشديم، عئينيلشديم...
-نه اولار كي؟ دوستلاشميسان، دوستلاشميسان دا. دوستلاشماق بهيم پيس ايشدير؟
-دئميرم كي، پيسدير. مسله اوندا دئييل. من اونلارا آليشديم. باشا دوشورسن، مئييللرينه، هوسلرينه، سؤزلرينه، ظارافاتلارينا، عيبارهلرينه. اؤزلرينين، آروادلارينين، اوشاقلارينين آد گونلرينهجن ازبر بيليرم. مؤوقعلرينه ده بلدم، مجليسلرينه ده، توستولارينا[2]، تامادالارينا[3]... اه!
-يعني بئله پيس آداملاردير؟
-ائح، سن نه ياپيشميسان: پيس- پيس! هئچ نه باشا دوشمورسن. پيس آدام. ياخشي آدام!- اليني باشينا آپاردي، كولهيين داغيتديغي ساچلاريني سليقهيه سالماغا باشلادي،- دونيادا نه پيس آدام وار، نه ياخشي آدام. عؤمور ائله اوزون چكير كي، آنجاق پيس اولماغا، يا آنجاق ياخشي اولماغا هئچ كسين حؤوصلهسي چاتمير. گؤرورسن بيري حياتي بويو گاه ياخشي، گاه پيس...» (آغ ليمان-كؤچورولموش نوسخه-كؤچورن: نسرين شيرمحمدزاده)
ان هايكويلو ايجتيماعي سيیاسي اولايلار، اينسان درينلييينده تعريفلرين و قورولوش نورمالارينين يئريني دهييشديرمهسه، ابتر بير پروسه كيمي ناقيص قالماليدير. ان آزي، بو، بيز گونئيليلرين عئيني تجروبهميزدير. «آدورنو»ـنون « موعاصير روماندا راوينين شأني» عونوانلي مقالهسينه باخين لوطفن. باخيشيميز اينسانا، دونيايا دهييشيلديكجه، روايتيميزين جينسي ده دهييشيلير. تئكنيكلرين روحو دا فرق ائدير.
آذربايجان يئني نثري بو دهييشيكلييي دوشونمكده، هئچ ده مثلن روس ادبيیاتيندان گئريده دايانمير. بلكه ده سووئت اؤلكهلري ايچينده ان اؤنجوللردن حئسابلانير. بو نسلين ياراتديقلاري اثرلر گاهدان دونيانين ان دهيرلي اثرلري سيراسينداديرلار. «چنگيز آييتماتوو»ـون يازيچي «آنار»ين يئتميش ايلليیي موناسيبتينه گؤره يازديغي يازي هله ده اينترنت دوشرگهسینده یاییملانماقدادیر.
ـ قاييداق «يئني نثر»ـين تاريخي سینیرلارینا.
: قويون ياخين بير اؤرنكله باشلاياق. ايللر اؤنجه، «احمد شاملو»، «غلامحسين ساعدي»ـني «سئحيركار رئاليزمي»نين قوروجوسو بيليب، بو ساياق يازمانين «ماركئس»ـين آدينا قورتولماسینی «ساعدي» حاققيندا بؤيوك بير ايجحاف ائعلام ائتدي. مسلهني بئله دوشونمكده، منجه بيرآز فاناتيكليك وار. «ساعدي» يازان ايللرده، هم «ائلچين افندییئو»ـين و هم «اکرم اهيليسلي»ـنين ياراديجيليغيندا سئحيركارليق واردير. دقيق دانيشساق «سئحيركار رئاليزمي»نين ايزلري ده واردير. او حيكايهلر و اونلارين چاپ تاريخلري الدهدير. آيري ديللرده و اؤلكهلرده ده، تانيماديغيميز يازارلار طرفيندن بئله ايشلر گؤرولمهسيني ظن ائديرم. پس مسله كيمين اوول يازيب يازماماسيندا دئييل. مسله يازيلان اثرله بو اوسلوبون وارليغيندان مودافيعه ائديب، اونو تثبيته يئتيرمكدهدير. البته يازيلان ادبیياتين موقئعييتي مسلهسي ده واردير. «ساعدي»نين اثرلري چوخ ياخشي نومونهلردير و منجه فارسجادا ان اسكلتلي حيكايهلرين نئچهسيني او يازيبدير. آمما اونون اثرلري «سئحيركار رئاليزمي»نين ان اينكيشاف ائتميش نومونهلري دئييل. واريميزا دا، يوخوموزا دا، تحليلله ياناشماليييق و دئيه بيلرم كي؛ گونئيين اينديكي دوروموندا يوخوموزو آراشديريب، آناليز ائتمهميز داها ضروريدير. يعني چيخينتي يوللاريميز بورادان دير.
يئني نثرين حودودو موطلق دئييل. اساسن بيز حدودسوز ميللتيك و حودودسوز اولدوغوموز قدَر ده، حودودبازيق. جغرافيادا، تاريخده، ديلده و باشقا مسلهلرده. حدودبازليغيميزين اؤنملي بير حيصصهسي حدودسوزلوغوموزدان دوغور. محض بو حدودبازليقداندير كي، رومانيميزين جينسينده اوبرازلاردا قان رابيطهلري و قوهوملوق اساس يئر توتور. رومان آراشديرماسيندا قان رابيطهلره اساسلانان اؤلكهلرله (میثال اولاراق روسيه)، بئله اولمايانلار(ميثال اولاراق آمريكا) آراسيندا، تيپولوژيك فرقلر واردير. بو مبحثين بو دانيشيقدا سيغماياجاغينا گؤره، ايزلهييجيلري اطرافلي بحثلر آپارديغيم «ديليميز حيكايهميز» آدلی كيتابينا حواله ائديرم[4].
ـ هر حالدا بو قطعيیتسيز سینیردا ايزلري آختارماق دا مومكوندور. ائله دئییلمی؟
: نییه ائلهدیر! چوخلاري اونو «عيسا حسيناوو»ـون «يانار اورك» اثريندن بيليرلر. بعضن اونو «عيسا حسيناوو» و «ايسماييل شيخلي»نين ياخين يئنيليكلريندن و 1950-جي ايللردن حئسابلاييرلار. دئمك 50-جي ايللرده يارانان نثر، 60-جيلارين نائلييتلرينه زمينه ياراتميشدير. 50-جيلرين آذربايجان نثريني دونيا ميقياسلي پروبلئملره جاواب وئره بيلهجك قابيلييتينين يارانماسيندا، اساس روللاری واردير. اونلاري بير مرحله بيليرم. يئني نثره ساري گئديرلر. آمما هر حالدا بوتؤنلوكله يئني نثر تعريفينده يئرلشميرلر. «آنار» يئني نثرين حودودونو «عيسا حسيناوو»ون «تئلئقيرام» پووئستيندن بيلير[5]. (تأسسوفلر كي، بو اثري هله الده ائده بيلمهميشم.) «اهيليسلي» ايسه بو پروسهني «يانار اورك»ـدن باشلاسا دا، «آداملار و آغاجلار» و «آغ ليمان»ـدا تاماملانميش حئساب ائدير.
آذربايجانين «يئني نثر»ي 60-جيلاردان باشلانسا دا، ان آزي اوچ نسلين ياراديجليغي ايله موشخخص اولور. سونراكي نسللره ده، اساس ائتکيلر بوراخير. بو نسلين يازارلارين سادالاماق ايستهميرم آنجاق منجه ياراديجيليقلارينين ايستيثنا اولما ميقياسييلا «آنار»، «اكرم اهيليسلي»، «ائلچين افندييئو»، «روستم ايبراهيمبهياوو» باشقالاريندان بير قات داها اوستده دورورلار. «آنار» شهر فضاسيندا و عادي اينسانلارين ان پسيکولوژيك حاللارینا يول آچيب غيرعاديليیي تاپماق يوللاريندا يئگانه اوستادلارداندير. «آنار»ـا فارسجانين بير روتبهلي يازارلاري ايچينده، موعاديل تاپماق اولماز. يعني بئله بير فضالاردا، يا اصلن يازماييبلار، يا دا يازسالار گؤزه گلن دئييلميش. بئله بير فضالارا گيريشمهیین چوخ دا ساده اولماماغینی بیلیرم. توركیيه ادبيیاتينين او چاغيندا دا، «ياشار كامال»، «اورهان كامال» و باشقالارينين تأثيري دؤورو و سولچولوق ايدئالچيليق دؤورلرينده ده. بئله حئسابلاماق اولار كي، آذربايجان ادبیياتي كميیت باخيميندان يوخ، آمما كئيفیيت باخيميندان دانيشماغا سؤزو اولان ادبيیاتلارداندير. اؤنجهلر، «مير جلال» تئوريك اولسا دا، تحكيه اوبرازلارينين يعني سووئت تحكيیهسينده يارانان ايدئاليست قهرمانلارين ناقصليييندن دانيشسا دا، يئني نثر تأكيدله پراتيكجهسينه مسلهيه ياناشميشدي. بو دؤنوم، ايران فارس ادبیياتيندا اولسا دا، دؤنوش مرحلهسي كيمي و يا بئله بير تأكيدله اؤزونو گؤسترمهميشدير. (فارسجادا، او دا، يالنيز نئچهسسليليك باخيميندان سون ايللرده بو مسلهيه ياخينلاشميشلار. بونون بحثيني بورادا ائتميرم؛) ايرانین فارس ادبییاتیندا، هله ده، ايدئاليست پرينسيبلر ادبي فضالاردا ياشايير.
ـ بَس نييه آذربايجانين بو گنج آمما پارلاق يئني ادبيیاتي، دونيادا، ياخين اؤلكهلرده، و حتتا ایراندا لازیمی قدَر تانينماميشدي؟
: بونون چوخلو عاميلي واردير. ايراندا آوروپا ادبيیاتي ائتکيسي آلتیندا، پسيخولوژيك باخيميندان آوروپانین تأييد و يا ردديني گؤزلهين يازيچيلارين و ژورناليزمين بير گؤزو اورادا گئدن تحلیللره باخير. ايستالينيزم قالديريلسا دا، سووئت دؤولتي قاليردي و سويوق موحاريبه فضاسي و ايراندا اولان اؤزل فضا بو اثرلره منطقي باخماق ايذني وئرميردي. مككارتيزم آمئريكادا دئموكراتيك ماسكا وورسا دا، هله ايران كيمي اؤلكهلرده ياشاييردي. بونونلا بئله سووئت اؤلكهسيني ايدئال جننته چئويرن سولچولار، بو اؤلكهنين بويرولموش ادبيیاتي ساييلمايان و يا ان آزي سوسياليست شوعارلارا دايانمايان ادبيیاتيني گؤرمك بئله ايستهميرديلر. سووئتلر ايچريسينده گئدن دهييشيكليكلر هله ائشيكده ياييلماميشدي و او هئيبتي سينديرماق اولمازدي. ايستالينيزم سووئتلرده ايفشا اولسا دا، بيز ائشيكدهكيلر، ايللرله ايستالينيزمده ياشاديق. ادبي فضالاريميزدا گاهدان ايستالينيزمدن دؤنموش سولچولارين ايستالينيستي داورانيشلاري قاليردي. غرب ايسه او دئدييیم هئيبتي ييخماميش هئچ بير موثبت فئنومئني اونون ايچينده گؤرمك ايستهميردي. بو سووئت اؤلكهلرينين ادبيیاتلارينا فللئيي باخماغي، تعصوبلو سولچولار و تعصوبلو ساغچيلار بيرگه يايميشلار.
ـ بونا، «پهلوی» چاغیندا آذربايجانليلارین قارشیسینا اولان مدني خور باخماقلار، ياساقليقلاری دا آرتيرماق اولارمی؟
: قطعييتله... هله ده، بو ديلين آدي گلنده، اوز گؤزلريني تورشالدانلارين سايي آز دئييل. سادهجه ميثال اولاراق، عيراقلي كورد يازار «فرهاد پيربال»ـين اثرلري ايراندا «بايا»، «كارنامه» و نه بيليم هانسي ادبي پروفئسييونالليق ایدديعاسيندا اولان نشرييهلرينده دؤنهلرله ياييلماميشديرمي؟ «پيربال»ـين دهيرلريني دانميرام. واختيیله اونون «پتهته خورهكان» (يئرآلما يئيهنلر) مجموعهسيندن گئدن ترجومهلرده ايشتيراك دا ائتميشم، آمما «پيربال»ـين او سطحده گئدن ايشلري ياييلان مطبوعاتدا، نييه مثلن «ائلچين افندييئو»ـين «ساري گلين» حيكايهسيندن بير ترجومه ياييلماسين؟ يئتميش ميليون نفوسلو بير اؤلکهنین رسمي ادبيیاتيندا، منه بو اثرين ميقياسلارينا ياخينلاشا بيلن بير اثر گؤسترين! سؤز گيلئيلَنمه و يا خود اعتيراض ائتمه ده دئييل. من دانيشسام دا، دانيشماسام دا، فاكت يئريندهدير. مسله بودور كي، گونوموزدهکی ادبي فضالاردا، سیياسي- ايجتيماعي و بوتونلوكله صيرف ادبي دهيرلره دايانمايان داورانيشلار چوخ گوجلودور. (سؤزوم فارسجا گئدن نشریهلردهدیر.)
غربده ده داورانيشلارين بو جينسي گوجلودور. «نوبئل موكافاتي»ني، ايجتيماعي-ايستراتئژيك باخيميندان اؤنم داشيمايان و يا آز اؤنم داشييان هانسي اؤلكهنين ادبیياتي قازانا بيلميشدير؟! بير اثره ائعتينا ائتمك و يا ائعتينا ائتمهمهيين ادبي عاميللردن باشقا، آيري فاكتلاري دا واردير و بيز ادبي تحليللريميزده اونلارين نه درجهده بيزه ـ بيلهرك و يا بيلمهدن ـ خط وئرمهلرينه دوشونمهميز گركدير.
نه اوچون من «آنار»ين ان گؤزل و دهيرلي ايشلريندن اولان «من، سن، او و تئلئفون» اثريني، گرَك فرانسيزجادان فارسجايا چئوريلميش نوسخهسيني اوخويام؟ («پروگرئس»ين آذريستان آدلي مجموعهسينده گئدن بير ترجومهني ده سونرالار اوخودوم؛) پس منيم ضياليلاريم او قدَر رومانلار، پييئسلر و اثرلری آذربايجان توركجهسيندن فارسجايا چئويرَنده، نه اوچون بئله بير اثرلردن واز كئچمیشلر. ادبي مئتود اوزره ايشلهمهييبلرمي؟ پوئتيكايا دايانماييبلارمي؟ گؤرونور كي ايشلهمهييبلر و دايانماييبلار. منیم آز ايشلهدييیم يئرده، اوردا ادبيیات گئري قاليب، تبليغ اولونماييب و يا تانينماييب دئدیییم گولونج دوغورمازمي؟
البتته ادبيیات تحرروكلو بير دونیادیر. ترپنمهين گئريده قالاجاقدير و بو بيزيم مسئوليييتيميزي داها آغيرلاشديرير.
ـ ایندی نئجه... یئنی نثری او تایدا ایزلهیرک، اونلارین ایندیکی دورومو نئجهدیر؟
: يئني نثر، آذربايجان رئسپوبليكاسينين ايستيقلال ايللرينه قدَر داوام ائديب، گوجلهنيب، تكامول پروسهسي كئچيرميشدير. بو نسلي، هله ده، آذربايجان ادبيیاتينين ان خللاق نسيللريندن بيليرم. اونلار موستقيلليك آتموسفئريله تطبيق اولونموش دهيهرلي اثرلر يارادا بيلميشلر؛ «اوتئل اوتاغي»، «آغ قوچ، قارا قوچ»، «ساري گلين» و...
«روستم ايبراهيمبهياوو» 1994-جو ايلده «كان» موكافاتيني، 1995-جي ايلده ایسه «اوسكار» موكافتيني محض يازديغي سئناريويا ، («گونشدن اوسانميشلار» فيليمينه) گؤره آلميشدير. يعني بو موكافات يازيچيليق موكافاتي ايميش. «كان» و «اوسكار»ين آوروپا و آمريكانين سينمالارينا عاييد اولاراق، اونلارين موختليف و گاهدان ضيددييتلي ايستانداردلاريني بيليرسينيز.
يئني تجروبهلر ده وار، «مقصد نور»، «رافيق تاغي» و آزجا كئچميش نسيله عاييد اولان «كامال عبدوللا». منجه «كامال عبدوللا» يئني بير حركتين تمليني قويا بيلهجك گوجلو بير يوللا گئدير. بورادا آذربايجانين موترققي ايشراقي رومانيني گؤره بيليريك. «مقصد نور» و «رافيق تاغي» دا كئچميش نورمالاري پوزمايا جان آتيرلار. اونلار نثر، آتموسفئر و دونيا باخيشلاريندا فرقلنديكلريني گؤسترمهيه چاليشيرلار. مين پيس جاوابدان بير ياخشي سوال ياخشيدير. اونلار جاواب وئرمهدن، سورغونو سورغو اوسته قالاييب ان اساس دوشونجهلريميز؛ عاييله مسلهسي، آتا بابالاريميزلا موناسيبتيميز، ميللتيميزه گؤستردييميز سايغي و اساسجا ميللييت مسلهسي، مذهب و يالان-دوغرو، دوزلوك-اهيريليك كيمي توافوق اولونموش ايجتيماعي دهيرلر اؤنونده ائعتيناسيز قالماقلا (اؤرنك اوچون : «شاهزاده ديپئندئرانين محببتي» اثريني نظرده توتون)، يئني پستمودئرن دونيالاردا ياشامالاريني عكس ائتديرمهيه چاليشيرلار. ان آزي، بيز اوخودوغوموز تئكنيكي ايجرالاردا قالان و حيكايهني تئكنيك جعبهابزاري كيمي گؤز اؤنونه گتيرن بوللو فارسجا حيكايهلردن داها درين و جيددي ايشلمهلريني ائعتيراف ائتمهلييم. بونلارين ايشلري هله سونرالار قضاوت اولوناجاق...
ـ گنجلرینه گلدیکده، یئنه بئله آلقیشلا یاناشیرسیز؟ بورادا گنجلر دئدیییمده، اؤرنهیین، «آزاد یازارلار بیرلییی» یازیچیلاریندان دانیشیرام. ایلک باخیشدا، اونلارین یازیلاریندا فورم و مؤحتوا یؤنوندن کلاسیک جیزیقلاریندان چیخماق جهدلری گؤرونور... چیخاردیقلاری «آلاتوران» آدلی درگینی گؤروبسن کی؟
: گؤرموشم... آمما نئچه آددان كئچندن سونرا، «يازيچيلار بيرلييي» قارشیسیندا موقاويمت بايراغي قالديران گنج يازارلارين اللرينده، هله 60-90-جي ايللرین ادبیياتي اؤنونده بوشقابا قويمالي بير اثر يوخدور. رسمي ادبیيات (و صنعت) اورقانلارينين سيمووللاشمالاريندا سؤز يوخ. بؤيوك يازارلارين كؤلگهسينه گيرن ادبيیاتدا، گنج يازارلارين اوزه چيخماسي داها چتيندير. آمما جسارت گوجدن دوغماسا، نادانليقداندير. يعني بو نسيل هله اؤيرهنمهليدير. اونلارين نثرينده عصبيليك وار. نثرين سورعتيني اله آلا بيلمهييبلر. و بيز، بورادا، اونلارين سولطهدن قورتولما ايستكلريني بير حق دانيشيق كيمي دينلهسك ده، اونلاردان ادبي اثر اوموروق. سؤز ايستيلاچيلاري تأييد ائتمهده دئييل، مسله حقدن كئچمهمكدهدير. همين ايستيلاچي آدلانديرديقلاريميزين ايستيلاسيیلا موباريزه آپارساقدا، اونلارين آذربايجان ادبيیاتينا گؤردوكلري ایشلری و ان موترققي سطيرلريني يازمالاريني اونوتماماليييق. دونيانين باشقا ادبیياتلاريندا دا بئلهدير. ها بئله فارس ادبیياتيندا دا. 1340-1350 ايللرينده يارانان نسيل، ايللر بويو (هله رسمي اورقانلارا بئله آرخالانمادان) مطبوعات عالمينده حؤكمرانليق ائتمهميشديمي؟ هر نسل اؤزونه گؤره چاليشماليدير و ان سون قضاوت، اولايلار اوسته يوخ، اثرلر اوزره گئدهجكدير... (قالانی آشاغیداکی بؤلومده)
[1] بو تئرمينيين كيمدن اولماسيني اونوتموشام. آمما اونون ميرجلال دان اولماسيني ظن ائديرم.
[2] Tostبيرينين ساغليغينا ايچمك. :
[3] Tamadaقوناقليقلاردا، تويلاردا و س.-ده مجليسي ايداره ائدن شخص. :
[4] بو كيتابي آذربايجان حيكايهلري كيتابينين تئوريك بؤلومو كيمي يازسام دا موستقيل وارليغا ماليك بيليرم.
[5] سيزسيز-آنار-باكي-گنجليك-1992-«نثرين فضاسي» مقالهسي-ص323-373
يازاري محمود مهدوی پنجشنبه 12 دی1387 ساعات 21:45 | |
