تبليغاتX
azyaz - تنقید (5) مدرن ادبياتا دوغرو

azyaz

تنقید (5) مدرن ادبياتا دوغرو

آخیر بؤلوم 

محمود مهدوي

غزل دئييل، هاي گلير

سوژئتده باش وئرميش زلزله يازينين وار يوخونو آلت ـ اوست ائله‌يير، اوخوجونون فيكريني‌ده چاشديرير. يازيچي يازديغي سطيرلره گووه‌نيب سوبژئكتيو (ذهني) دورومو قيسا فورمادا ياراديب. سوژئتين هر طرفلي آچيلماسينادا بو قيسا يازما ايمكان وئرمه‌ييب.

فضا باخيميندان بو اؤيكو كئچميش يازيلاردان فرقلنير، بوردا يازيچي‌نين ياراتديغي سايخين دورومدان دا خبر يوخدور. دئمه‌لي بو اؤيكو قاباق‌كي، يازيلارلا اويغون دئييل. آنجاق بوردا كي، اوزويولا ايت كئچن صحيفه‌لرده‌كي، ايت‌لردن آيريليب، ائوده ساخلانيلان پيشيك بالا قدري‌ده رام اولونور. هر حالدا ايت‌لييي اؤنملي‌دير. عكسينه كاراكتئرين آلنينا قونان ساري كپنك هورور! بو سطيرلري ميثال گؤتوره‌رك، يازيچي هر اؤيكوده ايستر ايسته‌مز «سئحيرلي رئاليزم»دن قيدالانير. هر حالدا «غزل دئييل، هاي گلير»‌ين آشاغي قات‌لاريندا يئني و گؤركملي دوشونجه گؤزه دَيمير. بير قيزلا بير اوغلانين گيزلي سئويشمه‌لري هابئله قيزين دده‌سينين بو مسله‌دن خبري اولماغي، اوخوجونو ائله‌ده ماراقلانديرمير؛ نثرده نه قدر گؤزل و احساسلي اولسادا.

ديققت: بو اؤيكوده ده اؤلوم وار!

فنر هيسله‌يير بو ائوده

بو اؤيكوده «آتاخان» گئديب پاسگاهدان توفنگ مجوزيني آلسين. اؤزوده بوش بير كندده قالماغا گؤره! بو ايسه اوخوجونو دهشته اوغراماغا يئتر. هله هاراسي‌دير اوغرولار بو كندده قبير داشلاريلا بيرگه قاپي‌لاري يئرلي ديبلي يوخ ائله‌ييرلر. آتاخان ايسه ال آغاجيني گؤتوروب گيزلي قورخو اوزره سيلاحلانير. آنجاق اونون حيات يولداشي «سرين گول» چاره‌سيز حالدا دئيير: «قاپي اوستونه يوندورولموش آيه‌الكرسي وورسون اوغرونون بئليندن»

بو اؤيكوده ده ثابت كاراكتئرلردن اولاراق، يئنه ايت وار. اونونلا ياناشي اؤلوم وار؛ كند اؤلومو، قيرخ ايتين اؤلومو، ياشاييش اؤلومو... بو قورخو قوجاغيندا ياتان كندده آتاخان ايسته‌يير توفنگ آلسين! ائله‌جه‌ده قورخونو اؤزوندن اوزاقلاتماغا گؤره، دئيير: «من كندين كاتداسي‌يام!» هم گولمه‌لي هميده آغلادان ديالوق!

آنجاق يازيچي بو گوجلو ياراتديغي كاراكتئرين باخيشيندادا قورخونون اولماغيني بئله گؤسترير: «آتاخان ديوارين سوواغيندا ايت، اوزلري گؤرونمه‌ين كيمسه‌لر بيرده اؤزونو گؤروردو» بو يؤنمده ائله بيل قورخو اونون دامارينا ايشله‌ديينه گؤره او اوجاغي كوردو. دئمه‌لي بو بير اَبتر كاتدانين بوش كندي گؤزله‌مه‌يي يقين‌كي، گيزلي معنا داشيير اؤزويله. آخي نسليني آرتيرا بيلمه‌ين كيشي نئجه كندي اؤلومدن، يادا اؤزو كيمي يوخا چيخماقدان قورتارا بيله‌جك؟! اؤيكو گؤزل دوشونجه بودوركي، كند آتاخان‌دير، آتاخان ايسه ياشاييشدان بوشالميش كنددير. آنجاق آتاخان كيشي پئسيكولوژياسينا آرخالاناراق، قورخونو هر لحظه اؤزوندن اوزاقلاتماق بهانه‌سيله دئيير: «ائوي‌نين دامي اوچموشسادا، حيه‌طي‌نين قاپي‌سينا قيفيل سالميشام مشه بايرام!»، يادا: «ايت‌لرين بيري هوردوكده كيشي چؤنوب آرخاسيني سوزوردو اوزاق‌لارادك» هابئله: «آتاخان كوچه‌نين بو باشيندان اورتاسينا كيمي گئديب، قاپي‌لارين قيفيليني يوخلادي گؤز اوجو.» بيز ايسه بئله بئله سطيرلري اوخوياندا آتاخانين كاراكتئرينين هر طرفلي آچيقلانماسيني گؤروب، گيزلي قورخونون اورالاردا آچيقجاسينا گزيشمه‌سيني دويوروق. آتاخانين كاراكتئري‌ده هر دقيقه گوجلنير، قورخويلا چييين چييينه دولانير.

اؤيكوده توفنگ ماجراسي‌دا گؤزل‌لشير گئتديكجه. سرين‌گول بير يئرده دئيير: «هاردا گيزله‌ده‌جكسن توفنگي؟»

آتاخان‌دا جاواب وئرير: «اؤزومله گزديره‌جه‌يم هميشه!» منجه بوردا آتاخان ايسته‌يير بوندان سونرا توفنگ هئيبتينده ياشايا. دئمه‌لي بئله تاويل‌لر «فرانتس كافكا»‌نين «مسخ» رومانيني يادا سايلر. رحمتليك «غلامحسين ساعدي‌»نين «بَيَل عزاليلاري»ني يادا سالير. نييه‌كي آتاخان توفنگي الده ائدندن سونرا، داها اونونلا توفنگي سئچمك ائله‌ده موممكون اولماياجاق!

اؤيكو قاباغا گئتديكجه قورخونون حجمي حددن آرتيق چوخاليب هر نه‌يي بورويوب آتاخاني ايسه بئله ديله گتيرير: «نه ياخشي سرين‌گول قاريميش آرتيق، يوخسا اونون هوسينه اوستوموزه چيخارديلار گئجه ياريسييلا. آياقدان باشا اونو سوزوب، ـ «سرين‌گول! نه قاييرارسان، بيردن من سندن تئز اؤلسم؟!» دئيه سوروشدو. سرين‌گول سود اوزونه چيخميش قايماق لايه‌سينه دونوخاراق، ـ «سن اولماياندا ايت‌لرين اومودونا تك باشينا قاليرام بوردا» دئدي ياواشجاسينا» منجه بو پاراقراف كيتابدا اولان رضا كاظمي‌نين ان گوجلو مانيفئستينه چئوريليب. اؤلومله ايت، مجازي‌ معنادا اولسادا بوردا اوست اوسته دوشور. دئمه‌لي اؤلوم ايت كيمي گميرير يازيچي‌نين دوشونجه‌لريني يوخسا ايت‌له اؤلومون اؤيكولرده اولماغي تصادوفي اولوب.

نئچه سطير اوسته يازديغيم پاراقرافين دالييجا آيري بير دهشتلي دورومو بئله اوخويوروق: «سود قايناييب قايناييب، قازانچادان داشدي فيسيلداياراق، سرين‌گول ديكسينيب كئچيرتدي پيله‌تني. آتاخان يومدو گؤزلريني، گؤردو ايت‌لريني. قيرخا ياخين ايتي وار اونون. كؤچ ها كؤچ آياغيندا، هره اؤز سورو ايتيني گتيريب اونا تاپشيردي. آدام‌لار ايت اتي يئميرلر، يوخسا دده مالي كيمي منه باغيشلامازديلار او قيرخ كؤپه‌يي. ايت‌لري حيه‌طه قويموردوسادا، ائوي‌نين قاباغيندا شؤنگه‌ييب كئشيك چكيرديلر آخشامدان صوبحه»

بو اؤكويه بوندان آرتيق‌دا ايضاح يازماق اولار آنجاق اوخوجويانينادا فيكر ائله‌مك لازيمدير. آنجاق آخير سؤز بو كي، اؤيكونون معنالي آدي وار:  « فنر هيسله‌يير بو ائوده» يعني گئتديكجه قارانليق بورويه‌جك بو ائوي. اوردان‌دا كندين كوچه‌لرينه دوغرو يولا دوشوب هر نه‌يي ايچينده بوغاجاق؛ قيفيللي قاپي‌لاري، سرين‌گولو، ايت‌‌لرين لئشيني، قبيرلري...

ديققت: بو اؤيكوده ده اؤلوم وار!

شكري چوخدور بو قهوه‌نين

بو اؤيكوده يازيچي اَر آروادين آراسيندا اولان رابيطه‌ني طبيعي يارادا بيلمه‌دييينه گؤره، ديالوق‌لار ساختا چيخيب. كيشي هئي دئيينيب‌سه‌ده اؤيكوده بير اولاي باش وئرمه‌ييب. آروادين آخيردا توالته گئديب اوشاق سالماسي‌دا ائتگي‌سيز قاليب.

اَيَر يازيچي آروادي اولدن توالتده ساخلاييب كيشي‌ني ده قاپي داليندا دئيينمكده گؤسترسه‌ايدي، اؤيكو گوجلو يؤنه دوغرو گئديب، اوخوجودا آزاراق اولسادا ائتگي‌سيني قوياردي.

ديققت: بو اؤيكوده ده اؤلوم وار!

اوچ گؤرونتو، بير قارا باسما

بيرينجي سطيرله يازيچي اؤزونله اوخوجونون آراسيندا اولان موناسيبتيني آچيقلايير: «بير آرخين ايچينه دوشموشدو باشيم» دئمه‌لي گؤزوموزون اؤنونده كابوسلي بير يوخويا بنزه‌ر اؤيكو يارانير. آنجاق بو دهشتلي فضانين شاعيرانه يازيلماسي يئرسيز گؤرونوب، وئريلن شاعيرانه گؤرونتولر اولايين آجيليغيني آليب بيزه لذت‌ده وئرير.

بيرده كاراكتئر‌ين شاعير اولماسيني، شعر دئمه‌ييني گؤرمه‌دييميزه گؤره، بو نثره ماراقلانساقدا اينانا بيليمريك.

سوررئال سوژئته اساسلاناراق، گؤركملي گؤرونتولر يارانير: «قيزيل‌آلا باليق‌لاري بير بير گليب گؤزومون اؤنوندن سوووشدوقجا بورنومون ايچي دولور باليق اييسي ايله. اونلارين بيري دوداقلاريمي ديمديك‌له‌يه ديمديك‌له‌يه بوغازيما كئچير، چيخاناجاق مين‌لرجه يومورتا اكير آچيق قالميش آغزيمدا»

يادا: «بالاجا قيزيل‌آلالار توپا توپا آغزيمدان چيخيب باشيمين دؤوره‌سينه فيرلانير»

بيرده ايكينجي ائپيزود اؤيكويه ائله ياپيشماييب، گؤتورولمه‌سي‌ده يازييا خيلل گتيرمير. ائله بيل يازيچي بو قيسمتي  تكجه بير شاعيرين اؤلومونو قزئت‌ده گؤسترمه‌يينه گؤره يازيب و بوندان باشاق دوشونجه بو بؤلومون داليندا گؤزه دَيمير. بيرينجي بؤلومدن بئله گؤرولتويله اوخوجونو يئره وورما اونو يازيدان آييرماغا يؤنلدير.

آنجاق اوچونجو بؤلوم بيرينجي بؤلومله بيرگه اوست اوسته دوشور. بوردا دا آخيملي نثر اوخوجونو اؤزويله آپاريريرسادا بير سورغو اؤيكونون باشدان آياغيندا اوخوجونون فيكريندن ال گؤتورمور: نييه بو اؤيكو بئله تيكه تيكه يازيليب؟ نييه بيرينجي بؤلومله اوچونجو بؤلوم بيرليكده يازيليب گؤزل يلزي يارانماييب؟ بو بؤلمه‌يين داليندا هانسي دوشونجه ياتير؟ اَيَر توتساق‌ كي، بو يازي بير شاعيرين يوخوسودو دئيه بيلريك شاعيرين يوخودا اولماسي نه قدر ده يازيلسادا يئنه اوخوجونو اينانديرماييب. بيرده بو كابوسلار چوخ نظم‌لي شاعيرين يوخوسونا گليب. ساغلام جومله‌لره گؤزل پاراقرافلارلا. بودا تكنيك باخيميندان دوز اولا بيلمير. آخي كسيك باش (قاني آخا آخا) بئله گؤزل گؤزل گؤرونتولري بيرليكده گؤروب روايت‌ده ائده بيلر؟ هر حالدا باشقا سؤزله دئسك بوردا، ذهني بير اؤيكويله اوز به اوز اولوروق. يعني گئرچكده يوخ هر نه اؤيكو دونياسيندا باش وئرير. بو ايسه بير آز اينانديريجي اولا بيلير.

منجه بو كيتابين ان گوجلو اؤيكولري بو بؤلومده هابئله كئچن‌كي يازيلاردا دئديييم سبب‌لره گؤره، بونلاردير:

1ـ هاف هاف هاف 2ـ فنر هيسله‌يير بو ائوده 3ـ اوچ گؤرونتو، بير قارا باسما

آنجاق هر اؤيكونون آخيريندا يازيديغيم اؤلومله جومله‌سينه ايضاحيم: «لاپ او اوزاق‌لاردا» اؤيكو توپلوسونون هاميسيندا بير بيريندن فرقلي اولاراق، اؤلوم وار. آنجاق بو اؤزونه گؤره، پروبلئم اولا بيلر. چونكي اوتوز ياشيندا بير جاوانين نييه كاراكتئرلري عزرائيل‌لا گؤروشور؟ نييه اؤلوم اونلارين طالعيني سورعتله دَييشير؟ منجه بو دوشونجه بو گونكي ياشياييشدان دوغولوب. ايندي بيز ايكي گوندن بير دئپرس اولوروق، اصلن حوصله‌ميز يوخدور، آيدا بير دؤنه اولاراق، گوله بيلميريك. نييه نئچه ايلدن بير اؤز شهريميزدن چؤله چيخا بيليريك. سيزجه بيز اؤلومله قول بويون دئييليك؟ يادا اؤلموشوك اؤزوموزون خبريميز يوخدور؟ هر حالدا سايديغيم سبب‌لر ائبئله‌ده يئرسيز اولا بيلمز.


يازاري محمود مهدوی سه شنبه 18 تیر1387 ساعات 12:21 | |